Do j臋zyka polskiego termin "przys艂owie" wprowadzi艂 Andrzej Maksymilian Fredro, jako przek艂ad 艂aci艅skiego "proverbium". W staropolszczy藕nie zdarza艂o si臋 przys艂owia okre艣la膰 tak偶e terminem "przypowie艣膰". S艂owo "porzekad艂o", tak偶e u偶ywany dawniej na okre艣lenie przys艂owia, obecnie uznaje si臋 za przestarza艂y. Pierwszy zbi贸r przys艂贸w polskich Proverbiorum Polonicorum spisa艂 zar贸wno po 艂acinie i po polsku w XVII w. Salomon Rysi艅ski.
Spali膰 na panewce
Zdarza nam si臋 m贸wi膰, 偶e co艣 spali艂o na panewce, czyli si臋 nie uda艂o, nie powiod艂o si臋, upad艂o, zako艅czy艂o si臋 pora偶k膮. Najcz臋艣ciej to plany spali艂y na panewce, na panewce m贸g艂 蝉辫补濒颈膰 zamiar czy r贸偶nego typu przedsi臋wzi臋cia mieszcz膮ce si臋 zazwyczaj w obszarze szeroko poj臋tych nazw czynno艣ci.
Warto podkre艣li膰, 偶e przywo艂anym zwi膮zku frazeologicznym nie u偶ywamy czasownika zwrotnego 蝉辫补濒颈膰 si臋 a wy艂膮cznie jego formy 蝉辫补濒颈膰. Ponadto na panewce mo偶e 蝉辫补濒颈膰 jedynie co艣 a nie kto艣. Powiemy wi臋c, 偶e plany rz膮du spali艂y (b膮d藕 spal膮) na panewce a nie *rz膮d spali艂 (b膮d藕 spali) na panewce. Niepoprawne s膮 zdania typu: *Ojciec spali艂 na panewce, za to poprawne: Zamiary ojca spali艂y na panewce.
J臋zykowa pami膮tka przesz艂o艣ci
I na koniec jeszcze sprawa zagadkowej panewki. Ot贸偶 w dawnej broni palnej panewka by艂a stalow膮 cz臋艣ci膮 zamka, zag艂臋bieniem na podsypywanie prochu s艂u偶膮cego do podpalenia naboju. Zdarza艂o si臋, 偶e wskutek zawilgocenia czy rozsypania dochodzi艂o do spalenia prochu bez spowodowania wystrza艂u. J臋zykow膮 pami膮tk膮 po takich niefortunnych pr贸bach u偶ycia broni jest w艂a艣nie stosowany wsp贸艂cze艣nie zwrot.
Zapomniane s艂owa
Naukowcy i badacze z Uniwersytetu 艁贸dzkiego nieprzerwanie dziel膮 si臋 swoj膮 wiedz膮. Zach臋camy do zapoznania si臋 z wcze艣niejszym cyklem U艁 komentuje: Zapomniane S艂owa, kt贸ry przybli偶a艂 nieu偶ywane ju偶, jednak nadal pi臋kne i wzbogacaj膮ce wypowiedzi, s艂owa takie jak: frymu艣ny, rozbisurmani膰 czy fidryga艂ki. Zach臋camy do lektury:
Redakcja: Centrum Promocji U艁
Materia艂: dr hab. Rafa艂 Zar臋bski