Cho膰 decyzja o wyj艣ciu nie zosta艂a potwierdzona, to jej uzasadnienie zosta艂o nakre艣lone do艣膰 precyzyjnie. Jak wskazuje wiceminister spraw zagranicznych , Litwa negatywnie oceni艂a efekty swojego uczestnictwa w formacie, kt贸re nie prze艂o偶y艂o si臋 na korzy艣ci gospodarcze. Innymi s艂owy, wyrazi艂 on stanowisko, wi臋kszo艣ci europejskich cz艂onk贸w formatu, kt贸re wbrew oczekiwaniom towarzysz膮cym powo艂aniu 16+1 w 2012 roku, nie doczeka艂y si臋 masowego nap艂ywu chi艅skich inwestycji i zwi臋kszenia obecno艣ci na chi艅skim rynku przez rodzimych eksporter贸w. Jednak wzajemno艣ci w relacjach z Chinami brakuje nie tylko pod wzgl臋dem gospodarczym. Wed艂ug ministra Adom臈nasa, Wilno rozwa偶a zaprzestanie uczestnictwa w corocznych szczytach 17+1, poniewa偶 odbywa艂y si臋 one zawsze na warunkach i wed艂ug agendy nakre艣lonej przez Pekin. Brak podmiotowo艣ci w relacjach z Chinami, to element, kt贸ry 鈥� przynajmniej oficjalnie 鈥� nie by艂 dot膮d oficjalnie komunikowany przez 鈥�17鈥�, cho膰 to w艂a艣nie 鈥瀝贸wno艣膰 pa艅stw鈥� 鈥� 鈥� jest rzekomo jednym z nadrz臋dnych za艂o偶e艅 chi艅skiego 鈥瀔onsultatywnego multilateralizmu鈥�.
Zreszt膮 nawet kwestia organizacji kolejnego szczytu staje si臋 kuku艂czym jajem dla 17+1. W marcu podj臋cia si臋 tego zadania w 2022 roku odm贸wi艂a Chinom Grecja, oficjalnie z powodu zbyt wysokich koszt贸w takiego przedsi臋wzi臋cia i kr贸tkiego sta偶u w formacie, cho膰 to w艂a艣nie Ateny 鈥� przynajmniej do niedawna 鈥� wykazywa艂y ponadprzeci臋tny entuzjazm wobec wsp贸艂pracy z Pekinem, przyst臋puj膮c oficjalnie do Inicjatywy Pasa i Szlaku w 2018 roku, by w kolejnym roku przy艂膮czy膰 si臋 do 16+1, a nast臋pnie podpisa膰 porozumienie o ca艂kowitym partnerstwie strategicznym z ChRL. Oczywi艣cie w roli gospodarzy szczytu mogliby si臋 znale藕膰 najbli偶si polityczni partnerzy Chin w Europie 艢rodkowo-Wschodniej: Serbia i W臋gry, jednak w kr贸tkiej historii formatu oba pa艅stwa ju偶 raz t臋 rol臋 pe艂ni艂y.
Niemniej, jak t艂umaczy anonimowy , dystansowanie si臋 od 17+1 nie musi automatycznie prze艂o偶y膰 si臋 na wyj艣cie z formatu, kt贸re dla mniejszych graczy (pa艅stw ba艂tyckich i Rumunii) jest decyzj膮 trudn膮, bez wsparcia wi臋kszych pa艅stw 鈥� przede wszystkim Polski. W艂adze w Warszawie, cho膰 krytyczne wobec ChRL 鈥� zdaj膮 si臋 obecnie traktowa膰 udzia艂 w 17+1, jako element wywierania nacisku na Bruksel臋 w sprawie sporu o praworz膮dno艣膰. Co wi臋cej, w艣r贸d polskich w艂adz 艣cieraj膮 si臋 dwie wizje prowadzenia polityki wobec ChRL: zorientowana pozytywnie (pa艂acu prezydenckiego) i krytycznie (rz膮du). Potwierdza to fakt, 偶e MSZ mia艂 odradza膰 prezydentowi Dudzie udzia艂 w lutowym szczycie formatu 17+1, w kt贸rym rang臋 uczestnictwa obni偶y艂o a偶 sze艣膰 pa艅stw Europy 艢rodkowo-Wschodniej. Z drugiej strony, w zakresie wsp贸艂pracy w walce z pandemi膮, kancelaria prezydenta 鈥瀠dra偶nia艂a鈥� kana艂y komunikacyjne z Pekinem, 鈥� wyra藕nie dystansuj膮cego si臋 od wsp贸艂pracy z ChRL 鈥� premiera Morawieckiego 鈥� zar贸wno w zakresie sprowadzania sprz臋tu ochronnego wiosn膮 ubieg艂ego roku, jak i obecnie, sonduj膮c mo偶liwo艣膰 dostaw chi艅skich szczepionek. Wydaje si臋, 偶e niezdecydowanie w艂adz w Polski, i przes艂anki za tym stoj膮ce, s膮 w Pekinie odczytywane jako szansa. W czasie marcowej rozmowy z prezydentem Dud膮, przewodnicz膮cy Xi okre艣li艂 Polsk臋 jako pot臋偶ne pa艅stwo/mocarstwo (daguo) w Europie 艢rodkowo-Wschodniej (premier Wen Jiabao z prezydentem Komorowskim w Warszawie w 2012 roku). Takie zabiegi retoryczne mo偶na odczytywa膰 jako pr贸b臋 utrzymania pozycji politycznej Pekinu w Europie 艢rodkowo-Wschodniej, przy wykorzystaniu aspiracji Warszawy do odgrywania roli lidera regionu, w tym r贸wnie偶 w relacjach z Chinami. Z drugiej strony, spos贸b dzia艂ania Warszawy potwierdza, 偶e wsp贸lna polityka regionu, lub cho膰by uzgodnienie stanowiska w kluczowych sprawach, wobec Pekinu nie jest mo偶liwe. Podobnie jak w relacjach z UE, Chiny t臋 niesp贸jno艣膰 wykorzystuj膮 i pod multilateralnym parasolem 17+1 prowadz膮 dwustronne relacje z siedemnastoma pa艅stwami narodowymi.
Dynamik臋 zmian w stosunkach Chin z Europ膮 艢rodkowo-Wschodni膮 Litwa odczu艂a powt贸rnie 22 marca, gdy w艂adze ChRL og艂osi艂y sankcje odwetowe na Uni臋 Europejsk膮 za na艂o偶enie przez Bruksel臋 sankcji na cz艂onk贸w aparatu partyjno-pa艅stwowego i jedn膮 instytucj臋 (Korpusy Produkcyjno-Budowlane) odpowiedzialne za represje w Xinjiangu. Chi艅skie sankcje obj臋艂y 艂膮cznie czterech litewskich polityk贸w i dyplomat贸w. Opr贸cz pos艂anki Sejmasu Dovil臈 艩akalien臈, na chi艅skiej 鈥瀋zarnej li艣cie鈥� znalaz艂a si臋 r贸wnie偶 ambasadorka Litwy przy UE Au拧ra Sema拧kien臈. Poniewa偶 sankcjami obj臋ci s膮 te偶 ma艂偶onkowie, kt贸rzy w obu przypadkach pracuj膮 w dyplomacji, to w rzeczywisto艣ci chi艅skie restrykcje dotycz膮 a偶 czterech przedstawicieli w艂adz Litwy. Minister spraw zagranicznych Gabrielius Landsbergis natychmiast Shen Zhifeia, aby zaprotestowa膰 przeciwko takim dzia艂aniom. Jak argumentuje, urz臋dnicy i dyplomaci pracuj膮cy dla pa艅stwa litewskiego nie powinni zosta膰 obj臋ci sankcjami, w przeciwie艅stwie do os贸b i instytucji, kt贸re przyczyniaj膮 si臋 do pracy przymusowej w Chinach.
Istotnie, reakcja Pekinu by艂a nieadekwatna. Unijne sankcje obj臋艂y sprawc贸w represji, natomiast chi艅skie dotycz膮 os贸b i instytucji, kt贸re podejmuj膮 dzia艂ania przeciwko tym represjom. W tym sensie, co potwierdza chi艅ski , odpowied藕 Chin mia艂a na celu zastraszy膰 艣rodowiska opiniotw贸rcze przed podejmowaniem dalszych dyskusji i dzia艂a艅 wok贸艂 kwestii, kt贸re Pekin uwa偶a za 鈥瀢ewn臋trzne sprawy鈥� i zalicza do tzw. 鈥瀔luczowych interes贸w鈥�. Tak膮 logik臋 stoj膮c膮 za chi艅sk膮 reakcj膮 potwierdza uzasadnienie przedstawione przez samego : pos艂anka Dovil臈 艩akalien臈 zosta艂a obj臋ta sankcjami za szerzenie k艂amstw o ludob贸jstwie w Xinjiangu i dzia艂a艅 na rzecz og艂oszenia przez litewski parlament rezolucji wzywaj膮cej do rozpocz臋cia 艣ledztwa w sprawie ludob贸jstwa. Chi艅ski dyplomata oznajmi艂 r贸wnie偶 stronie litewskiej, aby stawi艂a czo艂a obiektywnym faktom, uzna艂a i skorygowa艂a swoje b艂臋dy i zaprzesta艂a konfrontacji 鈥� w przeciwnym razie Chiny udziel膮 jeszcze bardziej zdecydowanej odpowiedzi. Co wi臋cej, wp艂ywowy ekspert ds. polityki mi臋dzynarodowej Cui Hongjian ostrzeg艂 na 艂amach dziennika 鈥濭lobal Times鈥�, 偶e , sugeruj膮c, 偶e dalsza krytyka Chin na gruncie praw cz艂owieka, b臋dzie mia艂a powa偶ne konsekwencje gospodarcze dla UE. Z kolei 艩akalien臈, kt贸ra jest pos艂ank膮 partii socjaldemokratycznej i cz艂onkini膮 (IPAC), uwa偶a, 偶e kontrsankcje przynosz膮 efekty, cho膰 paradoksem jest, 偶e 鈥瀙a艅stwo licz膮ce ponad miliard ludzi zdecydowa艂o si臋 zastraszy膰 obywatela malutkiego kraju, zamiast zako艅czy膰 bezprawne przetrzymywanie i torturowanie miliona w艂asnych obywateli鈥�.
R贸偶nice aksjologiczne i obawy o rosn膮ce zagro偶enie ze strony Chin podzielaj膮 r贸wnie偶 w艂adze 艁otwy.W opublikowanym w marcu, corocznym raporcie 艂otewskiej Pa艅stwowej S艂u偶by Bezpiecze艅stwa (VDD) wskazuje si臋, 偶e w 2020 roku dzia艂alno艣膰 chi艅skiego wywiadu koncentrowa艂a si臋 na operacjach wp艂ywu: g艂贸wnie na szerzeniu dezinformacji w kwestii odpowiedzialno艣ci za wybuch pandemii, kszta艂towaniu pozytywnego wizerunku Chin w艣r贸d 艂otewskiej opinii publicznej (oraz zbieraniu informacji nt. g艂os贸w wobec Chin nieprzychylnych) i podkre艣lania domniemanej wy偶szo艣ci chi艅skiego systemu politycznego nad zachodnimi demokracjami i sojuszami mi臋dzynarodowymi, takimi jak NATO i UE.
W raporcie wskazuje si臋 ponadto, 偶e 鈥瀙a艅stwa nieprzyjazne鈥� (Rosja, Bia艂oru艣 i Chiny) wykorzysta艂y pandemi臋 do pa艅stwowych na sytuacje kryzysowe na wypadek konfliktu zbrojnego (tekst raportu w j臋z. 艂otewskim znajduje si臋 , wkr贸tce zostanie opublikowane jego angielskie streszczenie); w raporcie poinformowano r贸wnie偶, 偶e obywatele Chin stanowili 6% w艣r贸d inwestor贸w zagranicznych aplikuj膮cych o pozwolenie na pobyt sta艂y na 艁otwie. Reakcja ambasady ChRL w Rydze nie budzi zaskoczenia 鈥� , odni贸s艂 si臋 do publikacji VDD jako przejawu 鈥瀦imnowojennej mentalno艣ci鈥�, podkre艣liwszy przy okazji, 偶e w tym roku KPCh b臋dzie obchodzi膰 stulecie istnienia, a jej d艂ugoletnie rz膮dy s膮 oparte na pe艂nym poparciu chi艅skiego ludu).
Czy w zwi膮zku z powy偶szym 17+1 utrzyma si臋 w dotychczasowej formule? Fiasko lutowego szczytu, kt贸rego Chiny by艂y gospodarzem, liczne sygna艂y dystansowania si臋 od chi艅skiej inicjatywy przez pa艅stwa E艢W, informacje o rosn膮cym zagro偶eniu ze strony Chin dla bezpiecze艅stwa pa艅stw regionu, a przede wszystkim z uwagi na fakt, 偶e ChRL nie b臋dzie chcia艂a utrzymywa膰 platformy z pa艅stwami, kt贸re j膮 krytykuj膮, wskazuj膮, 偶e rozpad lub istotne ograniczenie liczby cz艂onk贸w formatu jest kwesti膮 czasu. By艂aby to pozytywna wiadomo艣膰 dla UE, zw艂aszcza w kontek艣cie kontrowersji zwi膮zanych z chi艅skimi sankcji odwetowymi. Jednak wobec braku wsp贸lnego frontu E艢W w relacjach z Pekinem, wydaje si臋, 偶e cho膰 format na razie uniknie fali rozwod贸w, to faktyczn膮 separacj臋 niekt贸rych cz艂onk贸w ju偶 obserwujemy.