Wojciech Jakóbiec
Trzy plena w cztery miesi?ce, potem d?uga przerwa
Od 1988 do 2013 roku (przez sze?? kolejnych kadencji KC) trzecie plenum zwo?ywano jesieni? (wrzesień-pa?dziernik) roku nast?puj?cego po zje?dzie KPCh, aby przyj?? podczas jego obrad decyzje o charakterze programowym, dotycz?ce polityki spo?eczno-gospodarczej (w tym dwukrotnie szczególnie istotnych dla Chin spraw wsi i rolnictwa). III Plenum KC XVIII kadencji w roku 2013 przyj??o najszerzej chyba zakrojony plan ?wszechstronnego pog??biania reform”, odczytany wówczas jako niezwykle ambitny manifest programowy partyjno-państwowego kierownictwa pod wodz? Xi Jinping (czyli tzw. ?pi?tego pokolenia przywódców”). Na tym tle dzia?alno?? Komitetu Centralnego XIX kadencji (wybranego w pa?dzierniku 2017 roku) odbiega od praktyki poprzednich dekad. I Plenum KC XIX kadencji odby?o si? zgodnie z oczekiwaniami, co jednak wydaje si? oczywiste, bior?c pod uwag? jego specyficzny, wyborczy charakter. Jednak ju? kilka miesi?cy pó?niej na przestrzeni dwóch miesi?cy (stycznia i lutego 2018 roku) zwo?ano a? dwa posiedzenia plenarne KC. II Plenum KC XIX kadencji zaj??o si? projektem zmian w Konstytucji ChRL, natomiast III Plenum – projektem szeroko zakrojonych zmian w strukturze instytucjonalnej partii i państwa, jak równie? (typowo przed pierwsz? sesj? OZPL nowej kadencji) – obsad? najwy?szych stanowisk w państwie. Gdyby, mimo tej nieregularno?ci, zwyczajowy kalendarz utrzymano, kolejne, ?programowe” plenum odby?oby si? jesieni? 2018 roku. Tak si? jednak nie sta?o. IV Plenum KC XIX kadencji obradowa?o dopiero w minionym tygodniu.
Zwo?anie a? dwóch posiedzeń plenarnych KC na pocz?tku 2018 roku wynika?o, jak si? wydaje, ?e skali zmian ustrojowych i instytucjonalnych, które ratyfikowa? musia?o OZPL XIII kadencji podczas swojej pierwszej sesji w marcu tego? roku, a co do których osi?gn?? trzeba by?o najpierw konsensus w najwy?szych partyjnych sferach. Zmiany te by?y w wielu przypadkach kontrowersyjne (jak np. wpisanie do konstytucji ?my?li Xi Jinping” czy szeroko komentowane zniesienie ograniczenia liczby kadencji przewodnicz?cego ChRL), narusza?y te? z pewno?ci? interesy szeregu grup (os?abia?y wszak lub wr?cz znosi?y ca?e piony administracji), ich przeforsowanie wymaga?o zatem a? dwóch spotkań KC in gremio.
Nie mo?na wykluczy?, ?e g??bokie zmiany instytucjonalne wp?yn??y na terminarz polityczny i by?y jednym z czynników powoduj?cych odsuni?cie daty zwo?ania IV Plenum. Wiele ze zmian w strukturze organów i instytucji odby?o si? w pierwszym etapie tylko na papierze, ich realne wdro?enie (w tym transfer kompetencji i zadań mi?dzy ró?nymi jednostkami) sz?o powolnie i zapewne opornie, co jest zrozumia?e, bior?c pod uwag? ich szeroki zakres. W takim chaosie organizacyjnym i kompetencyjnym trudno by?o podejmowa? szersz? dyskusj? merytoryczn? w ?onie partyjnych elit.
Drugim istotnym czynnikiem, który móg? wp?yn?? na dat? zwo?ania IV Plenum (przy za?o?eniu, ?e mo?na j? uzna? za pó?n? – nie wszyscy bowiem tak? interpretacj? podzielaj?), by?a niew?tpliwie trudna sytuacja w stosunkach Chin ze Stanami Zjednoczonymi, nazywana potocznie ?wojn? handlow?”, ale przecie? maj?ca charakter z?o?onego konglomeratu sporów, animozji i antagonizmów, wykraczaj?cych daleko poza kwestie wymiany towarowej mi?dzy dwiema najwi?kszymi gospodarkami ?wiata.
?Systemowe” IV Plenum
Zakończone 31 pa?dziernika IV Plenum po?wi?cone by?o kwestiom ?systemowym”, co odró?nia je wyra?nie od pami?tnego III Plenum KC XVIII kadencji z 2013 roku, które przynios?o szereg konkretnych (przynajmniej jak na dyskusj? na tym poziomie abstrakcji) zapowiedzi reform i zmian w najró?niejszych dziedzinach, z przewag? gospodarki. Przyj?ta podczas IV Plenum KC XIX kadencji ?Decyzja w sprawie szeregu wa?kich kwestii [dotycz?cych] utrzymania i doskonalenia systemu socjalizmu o chińskiej specyfice oraz doprowadzania do post?pów w modernizacji systemu i potencja?u zarz?dzania państwem” (《中共中央对于坚持和完善中国特色社会主义制度、推进国家治理体系和治理能力现代化若干重大问题的决定》) skupia si?, jak sugeruje jej tytu?, raczej na metodach i technikach rz?dzenia ni? jego merytorycznym programie. Stanowi zatem swoist? kontynuacj?, czy mo?e podsumowanie, procesu reform instytucjonalnych zainicjowanego podczas III Plenum KC XIX kadencji z lutego 2018 roku.
Xi Jinping wskaza? w przedstawionym podczas IV Plenum uzasadnieniu do projektu ?Decyzji” jej trzy zasadnicze ?ród?a: znaczenie kwestii systemowych dla powodzenia strategicznych celów KPCh (z osi?gni?ciem ?wielkiego odrodzenia narodu chińskiego” na czele), konieczno?? realizacji ?nowej ery reform i otwarcia” (czyli ?wszechstronnego pog??biania reform”, zadekretowanego przez III Plenum KC XVIII kadencji w 2013 r.), odpowied? na bezprecedensowe wyzwania, przed jakimi stoj? dzi? Chiny (nie wymieni? ?adnego z nich z nazwy, ale rywalizacja z Ameryk? i spowolnienie gospodarcze s? tu z pewno?ci? na czele listy). Co ciekawe, w swoim uzasadnieniu Xi odwo?uje si? obszernie do wypowiedzi Deng Xiaoping (i nikogo innego), by? mo?e polemizuj?c w ten sposób z wewn?trzpartyjnymi krytykami, którzy oskar?aj? go o zniszczenie dengowskiej spu?cizny politycznej poprzez drastyczne os?abienie, a wr?cz demonta?, kolektywnego modelu przywództwa.
Licz?ca prawie 18,5 tysi?ca znaków ?Decyzja” IV Plenum KC XIX kadencji (niewiele mniej od analogicznego dokumentu III Plenum XVIII kadencji) zaczyna si? od litanii zalet ?socjalizmu o chińskiej specyfice”, z których najwi?ksz? ma by? przywództwo Komunistycznej Partii Chin (?partia przewodzi wszystkiemu”), a kończy na stwierdzeniu, ?e nale?y wzmocni? przywództwo KPCh w dziedzinie ?utrzymania i doskonalenia systemu socjalizmu o chińskiej specyfice oraz doprowadzania do post?pów w modernizacji systemu i potencja?u zarz?dzania państwem”. Jest to swego rodzaju klamra, podkre?laj?ca nadrz?dn? rol? partii we wszystkich dziedzinach i aspektach ?ycia spo?ecznego, a wi?c i trwa?o?? d??eń do uczynienia jej wszechobecn? i niemal wszechmocn?.
Podkre?lanie zalet i osi?gni?? ?socjalizmu o chińskiej specyfice” oraz zas?ug KPCh, która – jak czytamy w ?Decyzji” IV Plenum – poprowadzi?a lud chiński ku cudowi gospodarczemu i ?cudowi d?ugotrwa?ej stabilno?ci spo?ecznej”, wydaje si? by? pomy?lane jako czytelny sygna?: ani trudno?ci wewn?trzne, ani presja zewn?trzna nie os?abi? chińskiego systemu, partia nie ust?pi z twardego kursu, wykluczona jest jakakolwiek polityczna liberalizacja. Jednocze?nie, co wyra?nie wynika z tre?ci ?Decyzji”, chińskie kierownictwo doskonale zdaje sobie spraw? z licznych wad obarczaj?cych ?socjalizm o chińskiej specyfice” i utrudniaj?cych sprawn?, spójn? realizacj? formu?owanej w Pekinie polityki w ca?ym kraju i na wszystkich szczeblach administracji. Rozwi?zaniu tych problemów maj? pos?u?y? m.in. wzmocnienie partyjnej kontroli, jeszcze silniejszy zrost KPCh z instytucjami państwa i spo?eczeństwa, wykorzystanie prawa jako instrumentu w r?kach partii, optymalizacja struktury administracji i poprawa jako?ci jej dzia?ania, wykorzystanie nowych technologii, jak równie? dzia?ania w sferze ideologiczno-propagandowo-wychowawczej (ze ?sprzeciwianiem si? b??dnym pogl?dom” i u?wiadamianiem obywatelom jak bardzo powinni ceni? ?socjalizm o chińskiej specyfice” w??cznie).
Kilka kwestii w tek?cie ?Decyzji” zwraca szczególn? uwag?, dlatego warto krótko o nich wspomnie?:
- Bardzo obszerny fragment na temat Hongkongu (rytualnie dorzuca si? wprawdzie doń Makau, ale jest oczywiste, ?e nie o ten region tu chodzi), w którym czytamy m.in., ?e ?’dwa systemy’ podporz?dkowane s? ‘jednemu krajowi’ i z niego wyp?ywaj?”, a specjalne regiony administracyjne potrzebuj? wzmocnienia mechanizmów chroni?cych bezpieczeństwo narodowe i egzekwowanie prawa. Nie ma wprawdzie bezpo?redniego odniesienia do protestów w Hongkongu (co by?oby zreszt? nie do pomy?lenia w dokumencie tej rangi), ale to niew?tpliwie one w?a?nie sprowokowa?y zawarcie w ?Decyzji” fragmentu z tak? moc? podkre?laj?cego, kto w ?jednym kraju” o wszystkim ostatecznie decyduje.
- Interesuj?cy jest równie? fragment po?wi?cony ?bezwzgl?dnemu przywództwu partii nad ludowym wojskiem”. Jest on jedynym w ca?ym dokumencie, w którym przywo?ano ?sektorow?” teori? Xi Jinping (?silnej armii” – 习近平强军思想), cho? takowych jest wi?cej (sk?adaj? si? na pojawiaj?c? si? w tek?cie klika razy ogóln? ?my?l Xi Jinping o socjalizmie o chińskiej specyfice nowych czasów” – 习近平新时代中国特色社会主义思想). Podkre?lanie wy??cznej zwierzchno?ci KC i przewodnicz?cego Centralnej Komisji Wojskowej nad si?ami zbrojnymi, a tak?e konieczno?ci ?zagwarantowania, ?e broń na zawsze pozostanie w r?kach godnych zaufania ludzi lojalnych wobec partii”, nasuwa pytanie, dlaczego kilkukrotnie powtarza si? rzeczy, wydawa?o by si?, oczywiste, zw?aszcza w tek?cie, w którym ?adne s?owo nie znalaz?o si? bez przyczyny i który opracowywany by? od pocz?tku kwietnia z udzia?em setek (a mo?e nawet tysi?cy) osób.
- Drobnym, ale ciekawym i znacz?cym, szczegó?em jest wymienienie w tek?cie ?Decyzji” danych jako ?czynnika produkcji” (oprócz klasycznych: pracy, kapita?u i ziemi, ale te? wiedzy, technologii i zarz?dzania), co ilustruje jedn? z charakterystycznych cech chińskiego przywództwa – pos?uguje si? ono j?zykiem, który (zw?aszcza w naszej cz??ci ?wiata) brzmi archaicznie, ale nie jest bynajmniej oderwane od rzeczywisto?ci, a wr?cz przeciwnie – aktywnie stara si? by? w awangardzie ?wiatowych trendów technologicznych i gospodarczych (ostatnie przed IV Plenum posiedzenie studyjne Biura Politycznego po?wi?cone by?o np. ?ańcuchom bloków).
- Warto ponadto odnotowa?, ?e obszerny fragment ?Decyzji” po?wi?cony ochronie ?rodowiska ani s?owem nie odnosi si? wprost do zmian klimatycznych, które pojawiaj? si? jednak gdzie indziej – we fragmencie dotycz?cym spraw zagranicznych (a konkretnie systemowi globalnego zarz?dzania). By? mo?e wynika to z konkluzji, ?e reagowanie na zmiany klimatyczne ma sens wy??cznie w ramach dzia?ań globalnych.
IV Plenum KC XIX kadencji potwierdzi?o po raz kolejny, ?e dla Xi Jinping kluczowe znaczenie maj? kwestie, które mo?na by okre?li? jako ?polityczne”, a wi?c metody skutecznego rz?dzenia parti? i państwem (coraz silniej si? integruj?cymi). Nie jest przypadkiem, ?e jego sztandarowe, dwutomowe (póki co) dzie?o, wydane ju? w kilkudziesi?ciu j?zykach, nosi tytu? ?O rz?dzeniu i administrowaniu” (《习近平谈治国理政》). Podobnie nieprzypadkowe by?o wydanie dos?ownie w przeddzień rozpocz?cia IV Plenum kolejnego tomu stanowi?cego tematyczny wybór wyst?pień lub fragmentów wyst?pień Xi, tym razem pod tytu?em ?O utrzymaniu przywództwa partii w pracy we wszystkich dziedzinach” (《论坚持党对一切工作的领导》).
Otwarte pozostaje pytanie, czy i w jakim stopniu wysi?ki na rzecz zwi?kszania skuteczno?ci rz?dzenia oka?? si? skuteczne (fakt, ?e zdominowa?y trwaj?ce ju? od prze?omu 2012 i 2013 roku rz?dy Xi Jinping, ?wiadczy o tym, jak trudne to kwestie i jak wiele jest tu do zrobienia). Nale?y przy tym pami?ta?, ?e chińskie kierownictwo wybiera konsekwentnie drog?, która z za?o?enia eliminuje mechanizmy pozapartyjnej kontroli, wytycza do?? sztywne granice jakiejkolwiek dyskusji, w praktyce nie pozostawia miejsca dla autentycznych instytucji spo?eczeństwa obywatelskiego. Rodzi to powa?ne w?tpliwo?ci co do mo?liwo?ci osi?gni?cia zak?adanych celów (tj. stworzenia kompetentnej, uczciwej, sprawnej i spójnie dzia?aj?cej machiny zarz?dzaj?cej gigantycznym przecie? państwem na wszystkich szczeblach). Kolejne, mo?e nawet bardziej istotne pytanie brzmi: czy ewentualny sukces (cho?by po?owiczny) w doskonaleniu aparatu w?adzy zaowocuje wykorzystaniem go do wprowadzania trudnych reform gospodarczych i spo?ecznych, które wydaj? si? niezb?dne dla przeprowadzenia Chin na nowy etap rozwoju i unikni?cia stagnacji spowodowanej wyczerpaniem si? dotychczasowego modelu wzrostu.