Do rozstrzygnięcia Pańskich wątpliwości pomocne będą trzy ogólne wskazania:
a) każdy czasownik i tworzony od niego rzeczownik zakoÅ„czony na –anie, -enie, -cie majÄ… tzw. rekcjÄ™, a wiÄ™c wymagajÄ… do wyrazu podrzÄ™dnego jednej konkretnej formy gramatycznej, np. sÅ‚owo ²¹»å³¾¾±²Ô¾±²õ³Ù°ù´Ç·É²¹Ä‡ wymaga narzÄ™dnika, por. ²¹»å³¾¾±²Ô¾±²õ³Ù°ù´Ç·É²¹Ä‡ (kim?, czym?) ±è²¹Å„²õ³Ù·É±ð³¾, a wyraz piec łączy siÄ™ z rzeczownikiem w bierniku, np. piec (kogo?, co?) chleb;
b) jeÅ›li czasownik ma rekcjÄ™ biernikowÄ… (a wiÄ™c wymaga podrzÄ™dnika w bierniku), poprzedzony partykułą przeczÄ…cÄ…, zmienia rekcjÄ™ z biernikowej na dopeÅ‚niaczowÄ…, np. ·É¾±»å³úÄ™ (kogo?, co?) ²õÅ‚´ÇÅ„³¦±ð; nie ·É¾±»å³úÄ™ (kogo?, czego?) ²õÅ‚´ÇÅ„³¦²¹;
c) wiÄ™kszość rzeczowników nieżywotnych rodzaju mÄ™skiego biernik równy ma formie mianownika, np. M. ²õ³Ùół – B. ²õ³Ùół. ZdarzajÄ… siÄ™ jednak sytuacje, gdy wbrew tej ogólnej tendencji forma biernika utożsamiana jest z dopeÅ‚niaczem, por. M. pomidor – D. pomidora – B. pomidora (rzad. pomidor).
W nawiązaniu do wszystkich tych reguł, wskażę teraz poprawne formy:
1) jem chleb, jem kromkÄ™ chleba, jem kromki chleba [Âá±ðść ma rekcjÄ™ biernikowÄ…];
2) nie jem chleb, nie jem kromkÄ™ chleba, nie jem kromki (l. poj.) chleba [czasownik Âá±ðść poprzedzony partykułą nie ma rekcjÄ™ dopeÅ‚niaczowÄ…]
3) nie jem chleba, nie jem kromki (l. mno.) chleba, nie jem kromek chleba [jak wyżej]
4) jedzenie chleba, jedzenie kromek chleba [rzeczownik odczasownikowy jedzenie ma rekcję dopełniaczową]
5) niejedzenie chleba, niejedzenie kromki chleba (l.poj.), niejedzenie kromek chleba [rzeczownik odczasownikowy niejedzenie ma rekcję dopełniaczową]
6) chcesz banan [czasownik ³¦³ó³¦¾±±ðć ma rekcjÄ™ biernikowÄ…. Rzeczownik banan postawiony w bierniku ma dwie oboczne formy: banan, banana. Pierwsza jest rzadsza]
7) chcesz banana [jak wyżej]
8) nie chcÄ™ kawaÅ‚ka banana [czasownik ³¦³ó³¦¾±±ðć poprzedzony partykułą nie zmienia rekcjÄ™ z biernikowej na dopeÅ‚niaczowÄ…]
9) nie chcę kawałek banana [jak wyżej]
10) nie chcę banan [jak wyżej, popr. nie chcę banana]
11) nie chcę śliwkę [jak wyżej]
12) nie chcę śliwki (l. poj.)
Bartłomiej Cieśla
