zob. ca艂y katalog wystawy "Plakat / Lem. Re-konfiguracje"
Sam 鈥瀞kro虂t mys虂lowy鈥� jest poje台ciem z zakresu heurystyki i polega na uproszczonym wnioskowaniu pozwalaja台cym dzie台ki jasnemu kryterium na wydawanie szybkich sa台do虂w. Heurystyki moga台 byc虂 efektywne w odkrywaniu nowych zjawisk, ale ani przypadkowos虂c虂, ani schematycznos虂c虂 tych proceso虂w nie by艂y tym, czego poszukiwali wspomniani artys虂ci. Skro虂ty je台zykowe natomiast sa台 wyrazem ekonomizacji w komunikacji pisanej. To nie jest oczywisty cel sztuki plakatu. Skro虂towce zas虂, poniewaz虈 maja台 potencja艂 tworzenia neologizmo虂w i s虂wietnie funkcjonuja台 takz虈e w mowie, bliz虈sze juz虈 sa台 indywidualizmowi two虂rco虂w Polskiej Szko艂y Plakatu. Nie by艂o dla nich imperatywem tworzenie za kaz虈dym razem czegos虂 nowego, lubili wracac虂 do sprawdzonych metod i motywo虂w. Nie chodzi艂o tez虈 o skracanie podobne do streszczenia, czyli o kondensacje台 formy zachowuja台cej najwaz虈niejsze tres虂ci. Na odwro虂t 鈥� lubiano eksploatowac虂 peryferyjne wa台tki.
Jak widac虂, termin 鈥瀞kro虂t鈥� tylko wydaje sie台 wygodny jako stosunkowo jasny, obrazowy synonim intelektualnej dyscypliny w projektowaniu. Cze台sto jego uz虈ycie nie jest w ogo虂le zrozumia艂e, zw艂aszcza gdy uznawany jest za synonim metafory, aluzji, symbolu, znaku. Juz虈 samo wymienne stosowanie tak ro虂z虈nych poje台c虂 zdradza, z虈e cze台sto sa台 to nadmierne uproszczenia. Preferowana przez Tomaszewskiego i Lenice台 oszcze台dnos虂c虂 jest raczej abstrahowaniem, ale nie jest to wcale droga na skro虂ty. Przeciwnie 鈥� dystansowanie sie台 wobec tematu lub zadania, jakie zaleca艂 Lenica, czy logiczne mys虂lenie i analityczne docieranie do s虂wiadomie autorskiego rozwia台zania, jakiego wymaga艂 Tomaszewski, tylko wyd艂uz虈aja台 proces projektowania, i to wyd艂uz虈aja台 znacza台co.
O co wie台c chodzi z tym skro虂tem? O postawe台. Refleksjom Lenicy i Tomaszewskiego patronuje Nowa Krytyka i jej za艂oz虈enia, z虈e trzeba wyzwolic虂 sztuke台 od dociekan虂 genetyczno-spo艂ecznych, biograficznych, funkcjonalnych. Co wo虂wczas pozostaje? Verfremdungseffekt 鈥� termin, po kto虂ry sie台ga Lenica (za pos虂rednictwem Brechta i Szk艂owskiego) 鈥� oznacza w praktyce (najbrutalniej rzecz ujmuja台c) zdystansowanie sie台 od zlecenia, spojrzenie na zadanie z pominie台ciem oczywistego kontinuum zleceniodawca-artysta-projekt-wyobraz虈enie o odbiorcy, skupienie sie台 na integralnos虂ci dzie艂a. Kontekst ma powstac虂 na zewna台trz tej z艂oz虈onej relacji. Jego odkrywczos虂c虂 zalez虈y od intelektualnej kondycji two虂rcy i jego otwartos虂ci. Dlatego Tomaszewski naucza艂 mys虂lenia i ascezy, kto虂rych efektem mia艂 byc虂 znak jako kondensacja, ale podmiotu, nie (tylko) formy. Artysta to ktos虂, kto jest samodzielny, pobudzony i s虂mia艂y. A co sprzyja takiej postawie? Dos虂wiadczenie estetyczne. Istotne jest, by nam na nim zalez虈a艂o. Bys虂my chcieli je miec虂. Moz虈na nam wmo虂wic虂, co jest wartos虂ciowe lub nie, moz虈na nauczyc虂 nas regu艂, ale nie moz虈na za nas przez虈yc虂 pie台kna czy brzydoty. Dos虂wiadczenie estetyczne jest jednostkowe i samodzielne, nasze w艂asne. Nie jest nastawione na cel. Zachwycaja台c sie台 bezinteresownie zjawiskiem (a nie rozpatruja台c jego racje台 bytu), us虂wiadamiamy sobie, z虈e jestes虂my wolni, swobodni w naszych wyborach. Wyobraz虂nia sie台 pobudza, tworza台 sie台 warunki zabawy, dla kto虂rej wymys虂lamy w艂asne regu艂y. Stajemy sie台 autonomicznymi two虂rcami. Friedrich Schiller okres虂la艂 ten stan i jego okolicznos虂ci kultura台 estetyczna台.
Atmosfera konkursu takz虈e uprzywilejowuje dos虂wiadczenie estetyczne. Gdy trzeba dokonac虂 wyboru z duz虈ej liczby prac, estetyka podpowiada jako pierwsza 鈥� bo jej sa台d jest spontaniczny. Nie znaczy to, z虈e po chwili nie zastanawiamy sie台 nad tym, co nam sie台 estetycznie przydarzy艂o i jakie sa台 tego przyczyny oraz konsekwencje. Schematy sa台 jednak niewa台tpliwie rozpoznawane jako cos虂 鈥� w gruncie rzeczy 鈥� aestetycznego, oboje台tnego. Licza台 sie台 raczej rekonfiguracje. Skro虂t musi cos虂 gubic虂. Skro虂t plastyczny to droga od pomys艂u do projektu z pominie台ciem partykularnych celo虂w. Ona nie jest ani kro虂tka, ani prosta, w ogo虂le niemierzalna. Ale jej efekty moz虈na satysfakcjonuja台co przez虈yc虂.
Wioletta Kazimierska-Jerzyk