13.09.2022
Wyj艣cie z platformy wsp贸艂pracy wielostronnej Chin i Europy 艢rodkowo-Wschodniej by艂o koordynowane i zosta艂o og艂oszone przez Estoni臋 i 艁otw臋 niemal synchronicznie 11 sierpnia br. Komunikaty obu pa艅stw brzmi膮 podobnie, w oszcz臋dny spos贸b uzasadniaj膮c powody decyzji o zerwaniu z formatem 16+1.
W komunikacie opublikowanym przez podkre艣lono, 偶e w艂adze w Tallinie b臋d膮 kontynuowa膰 prac臋 nad konstruktywnymi i pragmatycznymi relacjami z Chinami, w tym nad rozwijaniem relacji EU-Chiny zgodnie z porz膮dkiem mi臋dzynarodowym opartym na zasadach oraz takich warto艣ciach jak prawa cz艂owieka鈥�. Przypomniano r贸wnie偶, 偶e od szczytu 17+1 w lutym 2021 roku, Estonia nie uczestniczy艂a w pracach formatu.
W podobnych sformu艂owaniach sw贸j rozbrat z 16+1 og艂osi艂o , kt贸re uzasadni艂o decyzj臋 bie偶膮cymi priorytetami w polityce zagranicznej i handlowej, wskaza艂o jednocze艣nie na ch臋膰 kontynuowania relacji z Chinami na szczeblu bilateralnym i w ramach formu艂y EU-Chiny, przy poszanowaniu prawa mi臋dzynarodowego, praw cz艂owieka i porz膮dku mi臋dzynarodowego opartego na zasadach.
W przeciwie艅stwie do Litwy, Estonia nie 艂膮czy swej decyzji bezpo艣rednio z zamiarem otwarciem przedstawicielstwa Tajwanu w Tallinie. Natomiast 艁otwa, gdzie od lat dzia艂a 鈥瀊iuro przedstawicielstwo Tajpej鈥�, wskazuje, 偶e nie zamierza intensyfikowa膰 stosunk贸w z Tajwanem. Mimo wszystko, w艂adze w Tallinie s膮 bardziej pow艣ci膮gliwe od rz膮du w Rydze w publicznym komunikowaniu niezadowolenia z polityki chi艅skiej. T臋 ostro偶no艣膰 mo偶na naturalnie interpretowa膰 do艣wiadczeniami Litwy, kt贸r膮 Chiny pr贸buj膮 od ponad roku zastrasza膰 dyplomatycznie i szanta偶owa膰 gospodarczo. Ostatnim przyk艂adem tego typu dzia艂a艅 ze strony Pekinu, jest na litewski wiceminister transportu i komunikacji Agn臈 Vaiciukevi膷i奴t臈 w zwi膮zku z jej wizyt膮 na Tajwanie, nomen omen 12 sierpnia. Opr贸cz personalnych sankcji na minister Vaiciukevi膷i奴t臈, Chiny zapowiedzia艂y zawieszenie jakiejkolwiek wsp贸艂pracy i wymiany z kierowanym przez ni膮 ministerstwem. W odpowiedzi, z powodu decyzji Chin, kt贸ra wpisuje si臋 w pasmo nielegalnych dzia艂a艅 prowadzonych przez Pekin wobec Wilna od ubieg艂ego roku.
Jak wyja艣ni艂 minister spraw zagranicznych 艁otwy Edgars Rink膿vi膷s, wa偶n膮 przes艂ank膮 rozwodu z Pekinem, jest zmieniaj膮cy si臋 kontekst mi臋dzynarodowy 鈥� jednym z powod贸w jest brak jasnego stanowiska Chin wobec rosyjskiej wojny z Ukrain膮. Zdaniem szefa 艂otewskiej dyplomacji w ci膮gu dekady od inauguracji 16+1 roku sytuacja diametralnie si臋 zmieni艂a: w 2012 roku liczono, 偶e intensywniejsza wsp贸艂praca gospodarcza b臋dzie prowadzi膰 do demokratyzacji, a 鈥瀙ewne pa艅stwa鈥� zmieni膮 nastawienie na pokojowe. Wed艂ug ministra Rink膿vi膷sa za艂o偶enie to musia艂o zosta艂o zrewidowane najp贸藕niej w 2014 roku, po aneksji Krymu, a teraz jest to tym zasadniejsze. Z kolei Urmas Reinsalu w lapidarny spos贸b skwitowa艂, 偶e 鈥瀃decyzja o opuszczeniu 16+1] po prostu ma sens鈥�, dodaj膮c, 偶e Chiny nie pot臋pi艂y agresji rosyjskiej. Oba pa艅stwa opowiadaj膮 si臋 r贸wnie偶 za mo偶liwie najszersz膮 formu艂膮 artykulacji interes贸w pa艅stw UE w relacjach z Chinami 鈥� 鈥�27+1鈥�.
艁otwa i Estonia w dyplomatyczny spos贸b deklaruj膮 otwarcie to, co jest odczuwane przez wi臋kszo艣膰 rz膮d贸w Europy Wschodniej opr贸cz W臋gier i Serbii. Chiny 鈥� przynajmniej do pewnego momentu 鈥� by艂y postrzegane jako mo偶liwa przeciwwaga dla Kremla, lub cho膰by jako si艂a zainteresowana pow艣ci膮ganiem imperialnych dzia艂a艅 Rosji w Europie Wschodniej z uwagi na rozwijanie w艂asnych interes贸w gospodarczych i kolejnych po艂膮cze艅 kolejowych w regionie. Dekad臋 p贸藕niej Chiny nie tylko sufluj膮 narracj臋 rosyjsk膮 odno艣nie do przyczyn wojny w Ukrainie, ale pomimo relatywnie s艂abego zaanga偶owanie inwestycyjnego zdo艂a艂y zwi臋kszy膰 wp艂ywy w regionie, m.in. poprzez kooptacj臋 lokalnych elit politycznych.
Chi艅skie MSZ dotychczas nie odnios艂o si臋 do decyzji Estonii i 艁otwy, cho膰 pr贸buje dyskretnie 鈥瀏asi膰 po偶ar鈥� w formacie. Temu celowi s艂u偶y膰 ma specjalnej wys艂anniczki ds. wsp贸艂pracy Chin i Europy 艢rodkowo-Wschodniej, kt贸ra wraz z ekspertami z Chi艅skiej Akademii Nauk Spo艂ecznych w dniach 10-24 wrze艣nia odwiedzi sze艣膰 pa艅stw regionu. (Dotychczasow膮 wys艂anniczk臋 Huo Yuzhen zast膮pi艂a Jiang Yu, by艂a ambasadorka ChRL w Albanii). Jednak nie nale偶y oczekiwa膰, 偶e zmiany personalne przyczyni膮 si臋 do zmiany nastawienia pa艅stw Europy Wschodniej do Chin i 16+1, kt贸re pogorszy艂o si臋 wyra藕nie w zwi膮zku z wsparciem Pekinu dla Moskwy.
W przeciwie艅stwie do chi艅skiego MSZ do decyzji Estonii i 艁otwy niemal natychmiast odni贸s艂 si臋 rzecznik Vedant Petal, kt贸ry stwierdzi艂, 偶e dzi臋ki temu pa艅stwa ba艂tyckie stan膮 si臋 bardziej odporne na zagro偶enia. Zdaniem Petala oba pa艅stwa, jako cz艂onk贸w NATO, 艂膮cz膮 z Waszyngtonem silne wi臋zi obronne, gospodarcze oraz normatywne, a Europa i USA s膮 coraz bardziej zbie偶ne odno艣nie do percepcji zagro偶e艅 ze strony Rosji i wspieraj膮cych j膮 Chin. Opr贸cz rozczarowania efektami gospodarczych rezultat贸w 16+1, to w艂a艣nie (NATO) oraz 鈥瀊ezgraniczne partnerstwo鈥� Moskwy i Pekinu utrzymuj膮ce si臋 w w czasie agresji rosyjskiej na Ukrain臋 s膮 g艂贸wnymi przes艂ankami decyzji podj臋tych przez rz膮dy w Tallinie i Rydze. Z pewno艣ci膮 fakt, 偶e decyzja o wyj艣ciu z 16+1 zosta艂a najwi臋kszych w historii chi艅skich manewr贸w wojskowych wok贸艂 Tajwanu nie jest przypadkowa, wskazuj膮c na Stany Zjednoczone jako wa偶ny czynnik przy jej podj臋ciu. Niemniej zar贸wno Estonia, jak i 艁otwa, podkre艣li艂y potrzeb臋 wi臋kszej jedno艣ci UE w polityce wobec Chin. Do decyzji s膮siad贸w odni贸s艂 si臋 r贸wnie偶 minister spraw zagranicznych Litwy , kt贸ry natychmiast pochwali艂 ich posuni臋cie, wskazuj膮c, 偶e 14+1 powinno zosta膰 zast膮pione przez szerok膮 formu艂臋 skupiaj膮c膮 wszystkie pa艅stwa UE, a wi臋c 27+1.
Co dalej z 14+1?
W艣r贸d pa艅stw, kt贸re s膮 wymieniane, jako nast臋pne do wzi臋cia rozbratu z 14+1, znajduj膮 si臋 Czechy. Jednak czeski MSZ zacz膮艂 studzi膰 emocje, wskazuj膮c, 偶e decyzja ta uzale偶niona jest od polityki wewn臋trznej i rozw贸d z chi艅skim formatem nast膮pi nie wcze艣niej ni偶 po przysz艂orocznych wyborach prezydenckich. Jak powiedzia艂 minister spraw zagranicznych Jan Lipavsk媒 (Partia Pirat贸w), Czechy na razie zostaj膮 w formacie, pomimo 偶e korzy艣ci z niego p艂yn膮ce s膮 niewielkie 鈥� dlatego dla rz膮du w Pradze kluczowa jest wsp贸艂praca bilateralna. Wydaje si臋 wi臋c, 偶e dop贸ki funkcj臋 prezydenta Czech b臋dzie pe艂ni艂 Milo拧 Zeman, czo艂owy or臋downik wsp贸艂pracy z Chinami, z uwagi na uwarunkowania w polityce wewn臋trznej, si臋 na radykalne przewarto艣ciowanie stosunk贸w z Chinami; wybory prezydenckie odb臋d膮 si臋 w 2023 roku.
We wspomnianym wywiadzie, Minister Lipavsk媒 poinformowa艂 r贸wnie偶, 偶e Estonia i 艁otwa z uprzedzeniem powiadomi艂y Czechy o opuszczeniu 16+1. Dlatego mo偶na domniemywa膰, 偶e Tallin i Ryga pr贸bowa艂y przekona膰 do swojego pomys艂u r贸wnie偶 inne pa艅stwa Europy 艢rodkowo-Wschodniej.
Bez wzgl臋du na to czy format 14+1 przetrwa w obecnym stanie liczebnym, czy kolejne pa艅stwa opuszcz膮 jego szeregi w najbli偶szych miesi膮cach, chi艅ska platforma multilateralna b臋dzie funkcjonowa膰 tylko pozornie. Powzi臋ta przez pa艅stwa ba艂tyckie krytyczna refleksja nad chi艅skim wsparciem dla Kremla i formatem 16+1 jako narz臋dziu s艂u偶膮cemu przede wszystkim realizacji cel贸w politycznych Pekinu, jest z pewno艣ci膮 podzielana w innych stolicach wschodnioeuropejskich. Bierne trwanie w chi艅skiej uk艂adance nak艂ada si臋 jednak na sie膰 rozmaitych zale偶no艣ci: obaw臋 przed antagonizowaniem Pekinu, przetasowaniami w polityce wewn臋trznej czy po prostu partykularnych interes贸w.