data publikacji: 7 listopada 2020
tekst: J臋drzej Janicki (07.11.2020)
Rysuj臋 za trzech i nie narzekam 鈥� tak brzmia艂 jeden z tzw. 鈥瀙isanych afiszy鈥�, kt贸re tworzy艂 w czasie niemieckiej okupacji w Warszawie Henryk Tomaszewski. Jak si臋 okazuje, has艂o to przetrwa艂o w pami臋ci mi艂o艣nik贸w plakat贸w przez wiele lat i w nieco zmienionej wersji powr贸ci艂o w 2019 roku. Zdanie sta艂o si臋 nazw膮 wystawy stworzonej przez student贸w filozofii, kt贸ra przekrojowo prezentowa艂a sztuk臋 polskiego plakatu (prezentowane dzie艂a z lat 1957鈥�2011 pochodzi艂y g艂贸wnie z kolekcji). Wystawa ta, jak ka偶de szanuj膮ce si臋 przedsi臋wzi臋cie artystyczne, mia艂a r贸wnie偶 sw贸j plakat promuj膮cy, kt贸ry obecnie znajduje si臋 w zbiorach IF Kolekcji.
Tw贸rc膮 plakatu jest Jakub Kokoszka 鈥� student filozofii, niezwi膮zany profesjonalnie ze sztuk膮. Brak wykszta艂cenia w tym kierunku autor rekompensuje jednak znakomitym wyczuciem i zrozumieniem formalnych wyr贸偶nik贸w Polskiej Szko艂y Plakatu (a temu zjawisku w przewa偶aj膮cej cz臋艣ci wystawa by艂a po艣wi臋cona). Plakat utrzymany jest w do艣膰 jasnej, opartej na walorowym kontra艣cie, kolorystyce, w kt贸rej dominant臋 stanowi膮 odcienie r贸偶u i ciep艂ych 偶贸艂cieni. Taka paleta barwna przywodzi na my艣l wiele plakat贸w z 2. po艂. XX wieku, a mi臋dzy innymi prace zapomnianego nieco Andrzeja Nowaczyka1. Wspomnie膰 wystarczy chocia偶by takie jego plakaty jak K艂opoty z m臋偶czyznami (1988)2, czy skandalizuj膮ce dzie艂o Dzika nami臋tno艣膰 (1988)3. Z tym wyrazistym t艂em doskonale kontrastuje szarawa posta膰 przystrojona w chustk臋 i poch艂oni臋ta rozwieszaniem najprawdopodobniej w艂a艣nie plakatu. Zwr贸ci膰 nale偶y r贸wnie偶 uwag臋 na kompozycyjne zagospodarowanie przestrzeni. Dynamik臋 figury pot臋guje uk艂ad 艂uk贸w umieszczony w lewej g贸rnej cz臋艣ci przedstawienia. Ca艂膮 struktur臋 jednocze艣nie balansuje przesuni臋cie postaci lekko na praw膮 stron臋. Sama figura zamieszczona na plakacie kryje r贸wnie偶 w sobie pewn膮 sugesti臋 interpretacyjn膮. Ot贸偶 pobrana zosta艂a ona z fotografii z 1971 roku pochodz膮cej z Narodowego Archiwum Cyfrowego4. Oryginalne zdj臋cie pokazuje specyficzny mebel miejski z epoki PRL 鈥� du偶y betonowy stojak na plakaty 鈥� i przypomina o ogromnej popularno艣ci tego gatunku sztuki. Zabieg wykorzystania, a w艂a艣ciwie zacytowania, fragmentu tej fotografii w plakacie ekspozycji zorganizowanej w IF, uruchamia wi臋c kontekst i celowo艣膰 ca艂ego przedsi臋wzi臋cia 鈥� oto wystawa powsta艂a w 2019 roku wprost odwo艂uje si臋 do dorobku zjawiska historycznego, kt贸rego klimat doskonale opisuje w艂a艣nie wspomniane zdj臋cie. Co wi臋cej, kompozycja poprzez u偶ycie fotografii, wchodzi w interesuj膮cy dialog z tradycj膮 polskiego plakatu. Sam stosunek tw贸rc贸w Polskiej Szko艂y Plakatu do wykorzystywania fotografii by艂 bowiem niejednoznaczny. Z jednej strony przytoczy膰 mo偶na s艂owa Ros艂awa Szaybo, kt贸ry twierdzi, 偶e w gr臋 w贸wczas nie wchodzi艂o wykorzystanie zdj臋cia na plakacie bez uprzedniego jego przetworzenia5, a z drugiej wspomnie膰 nale偶y dorobek chocia偶by Wojciecha Zamecznika6, kt贸ry tak ch臋tnie si臋ga艂 po fotografi臋 jako element kompozycyjny swoich prac plakatowych. Przyzna膰 trzeba, 偶e Kokoszka ow膮 fotografi臋 w艂a艣nie w znacz膮cy i tw贸rczy spos贸b modyfikuje, czyni膮c j膮 zagadkowym elementem swojego projektu. Z kronikarskiego obowi膮zku i dla dope艂nienia opisu, zauwa偶y膰 trzeba, 偶e nazwa wystawy, umieszczona w lewej cz臋艣ci plakatu tu偶 poni偶ej 艣rodka, uj臋ta zosta艂a w formie lekko rozmazanego napisu ci膮gni臋tego jakby wa艂kiem. Czcionka pozbawiona jest zb臋dnego efekciarstwa, za to odwo艂uje si臋 konsekwentnie do tytu艂owego rozwieszania.
Projekt Kokoszki wyr贸偶nia jeszcze jedna bardzo specyficzna cecha 鈥� syntezuje on w jednym przedstawieniu pewn膮 niedba艂o艣膰 i nonszalancj臋 koncepcji z przemy艣lanie skonstruowan膮 kompozycj膮. Plakat Rozwieszam za trzech i nie narzekam zdecydowanie przyci膮ga uwag臋 emanuj膮cym z niego luzem i nieprzymuszon膮 lekko艣ci膮, ale te偶 wci膮gaj膮c膮 narracj膮.
1 Cho膰 czas aktywno艣ci artystycznej tego tw贸rcy wypada ju偶 po okresie 艣wietno艣ci Polskiej Szko艂y Plakatu, to niekt贸re z cech charakteryzuj膮cych jego stylistyk臋 (skr贸towo艣膰 przedstawienia, ch臋膰 wywo艂ywanie refleksji u odbiorcy) pozwalaj膮 wskazywa膰 na zasadnicze zbie偶no艣ci mi臋dzy dorobkiem Nowaczyka a dorobkiem tw贸rc贸w Polskiej Szko艂y Plakatu.
2 https://www.galeriagrafikiiplakatu.pl/pl/plakaty/645/Andrzej-Nowaczyk/18473/Klopoty-z-mezczyznami-1988-r/.
3 https://wg.asp.waw.pl/katedra-projektowania-ksiazki-i-ilustracji/pracownia-liternictwa-dla-studentow-i-ii-roku/prof-zw-andrzej-nowaczyk/#gallery-6.
4 Na Wikipedii zdj臋cie to ilustruje informacje dotycz膮ce Polskiej Szko艂y Plakatu, .
5 Podaj臋 za: K. Matul, Jak to by艂o mo偶liwe? O powstawaniu Mi臋dzynarodowego Biennale Plakatu w Warszawie, Universitas, Krak贸w, 2015, s. 76.
6 Obok Zamecznika w艣r贸d plakacist贸w, kt贸rzy tak 艣mia艂o korzystali z dorobku fotografii wymieni膰 mo偶na r贸wnie偶 wspomnianego ju偶 Ros艂awa Szaybo czy Stanis艂awa Zag贸rskiego.