data publikacji: 19.07.2020
tekst: J臋drzej Janicki
Jak do tego dosz艂o, nie wiem 鈥� swego czasu w taki w艂a艣nie 艣piewaj膮cy spos贸b domys艂y swoje snu艂 w jednym ze swoich ultrahit贸w skromny wokalista z Gredel1. 鈥濲ak to by艂o mo偶liwe?鈥� 鈥� takie pytania zada艂a sobie te偶 Katarzyna Matul (historyczka sztuki zafascynowana dziejami i rozwojem polskiego plakatu). W tym dramatycznym (chc膮c, nie chc膮c) tytule ksi膮偶ki autorce nie chodzi艂o jednak o 偶adne romantyczne historie, lecz o co艣 zgo艂a innego 鈥� o rekonstrukcj臋 fakt贸w wydarzenia, jakim by艂oI Mi臋dzynarodowe Biennale Plakatu w Warszawie w 1966 roku2. Ksi膮偶ka Jak to by艂o mo偶liwe? O powstawaniu Mi臋dzynarodowego Biennale Plakatu w Warszawie to historia tworzenia si臋 jednego z najciekawszych przedsi臋wzi臋膰 artystycznych lat 60. XX w. nie tylko w Polsce, lecz w ca艂ej Europie (naprawd臋 nie przesadzam!).
Poszukiwania autorki podzielone zosta艂y na trzy zasadnicze rozdzia艂y: 1) Racje organizator贸w, racje w艂adzy, 2) Racje polityki, racje sztuki, 3) Racje sztuki, racje reklamy. Wbrew obsesyjnemu wr臋cz niekiedy ukazywaniu wszystkich artyst贸w jako wojownik贸w walcz膮cych z opresyjnym systemem, autorka wskazuje, 偶e racje w艂adzy w do艣膰 znacz膮cym zakresie pokrywa艂y si臋 z racjami artyst贸w. Kr贸tko m贸wi膮c, zar贸wno jedni jak i drudzy chcieli, by I MBP wypad艂o jak najlepiej 鈥� w艂adza po to, by mog艂a odtr膮bi膰 propagandowy sukces, a tw贸rcy by spe艂ni膰 swoje artystyczne 偶膮dze.
I MBP wsp贸艂tworzy艂y tak naprawd臋 trzy wydarzenia:
- konkurs (prace nagradzano w trzech kategoriach: plakat o tematyce kulturalnej, plakat reklamowy oraz plakat spo艂eczny),
- wystawa nades艂anych prac, kt贸re przyj臋to na konkurs (mia艂a ona miejsce w galerii Zach臋ta),
- bardzo ciekawe z perspektywy estetyczno-filozoficznej sympozjum zatytu艂owane Obraz w 艣rodowisku miejskim.
Najwa偶niejsz膮 nagrod臋 鈥� z艂oty medal za plakat w kategorii tematyki kulturalnej 鈥� zdoby艂 Jan Lenica prac膮 promuj膮c膮 oper臋 Wozzeck Albana Berga 鈥� to silnie inspirowane Krzykiem Edvarda Muncha dzie艂o szybko sta艂o si臋 jednym z najs艂ynniejszych i najbardziej rozpoznawalnych polskich plakat贸w.
Cho膰 arty艣ci polscy wystawiaj膮cy swoje dzie艂a w ramach I MBP wyra藕nie opowiadali si臋 po stronie malarsko艣ci dzie艂, podczas wydarzenia zaprezentowana zosta艂a jednak r贸wnie偶 inna, r贸wnie ciekawa, stylistyka plakat贸w. Chodzi o dwa nast臋puj膮ce typy: (1) plakat utrzymany w duchu 鈥瀔onstruktywistycznym鈥�, gar艣ciami czerpi膮cy z prac El Lissitzky鈥檈go, Aleksandra Rodczenki czy Laszlo Moholy-Nagy鈥檃) oraz (2) o plakat fotograficzny, wyj膮tkowo nisko ceniony pod贸wczas przez polskich tw贸rc贸w. Przyk艂adami tego typu dzie艂 uhonorowanych podczas I MBP jest chocia偶by znakomity minimalistyczny plakat Tydzie艅 Kilonii Hansa Hillmanna (srebrny medal w kategorii plakat贸w o tematyce kulturalnej) oraz wyj膮tkowo przekonuj膮cy Pij we w艂asnym rytmie Kazumasy Nagai (z艂oty medal w kategorii plakat贸w reklamowych). Zgodnie wi臋c z intencjami tw贸rc贸w I MBP w Zach臋cie przedstawiony zosta艂 pe艂en wachlarz wsp贸艂czesnego plakatu 鈥瀉rtystycznego鈥�3.
Najwi臋kszym zagro偶eniem dla w艂adzy bez w膮tpienia by艂y prace konkursowe nadsy艂ane przez artyst贸w. Prace takie potencjalnie zawiera膰 mog艂y pewne wywrotowe oraz antysystemowe w膮tki i odniesienia. By unikn膮膰 tego typu 鈥瀙olitycznego skandalu鈥� powo艂ana zosta艂a specjalna Komisja Weryfikacyjna (w jej sk艂adzie znale藕li si臋 sami Polacy). Co by膰 mo偶e dla niekt贸rych oka偶e si臋 zaskakuj膮ce, komisja ta przy wyborze prac kierowa艂a si臋 g艂贸wnie smakiem i wyczuciem artystycznym 鈥� spowodowa艂o to, 偶e nades艂ane ordynarnie propagandowe plakaty4 nie otrzymywa艂y kwalifikacji na wystaw臋. Kr贸tko m贸wi膮c, wydaje si臋, 偶e wzgl臋dy artystyczne przewa偶a艂y nawet nad wzgl臋dami ideologiczno-politycznymi.
Wydaje si臋, 偶e autorka opisywanej publikacji odnalaz艂a 鈥瀦艂oty 艣rodek鈥� pomi臋dzy mi艂o艣ci膮 do sztuki a szacunkiem dla prawdy historycznej. Opr贸cz zebranych oficjalnych dokument贸w niew膮tpliw膮 warto艣膰 tekstu stanowi prywatna korespondencja autorki z rodzinami os贸b wsp贸艂tworz膮cych I MBP. Na uwag臋 zas艂uguje jednak r贸wnie偶 zmys艂 estetyczny ca艂o艣ci, kt贸ry manifestuje si臋 w bardzo ciekawych opisach poszczeg贸lnych prac 鈥� chocia偶by symbolu graficznego festiwalu autorstwa Wojciecha Zamecznika5. Ale autorka nie ucieka r贸wnie偶 od opisu panuj膮cych w贸wczas specyficznych spo艂eczno-ideologicznych uwarunkowa艅6, kt贸re jaki艣 wp艂yw na kszta艂t I MBP jednak mia艂y.
To doprawdy fascynuj膮ce, jak w szarej komunistycznej Warszawie doj艣膰 mog艂o do powstania tak wa偶nej i kolorowej imprezy artystycznej jak I Mi臋dzynarodowe Biennale Plakatu. Na pierwszy rzut oka mo偶na pomy艣le膰, 偶e musia艂 mie膰 miejsce jaki艣 bli偶ej niezidentyfikowany cud. Autorka w interesuj膮co i rzeczowo pokazuje jednak, 偶e o 偶adnym cudzie w tym kontek艣cie nie mo偶e by膰 mowy, a racje artyst贸w i racje w艂adzy w tym konkretnym przypadku okaza艂y si臋 by膰 ca艂kiem do siebie zbli偶one鈥�
1 Mowa oczywi艣cie o utworze Przez twe oczy zielone zespo艂u Akcent (艣piewanym przez Zenona Martyniuka). Jak to si臋 sta艂o nie wiem do dzi艣 鈥� zagadki zapoznania swojego ukochanego nie potrafi艂a te偶 rozwik艂a膰 Irena Santor w utworze Wiem, 偶e to mi艂o艣膰.
2 Wzorem autorki na okre艣lenie tego wydarzenia u偶ywa膰 b臋d臋 skr贸tu I MBP.
3 Cho膰 w prasie pojawi艂y si臋 g艂osy podkre艣laj膮ce, 偶e tw贸rcy I MBP przedstawili wy艂膮cznie artystyczn膮 cz臋艣膰 pejza偶u 艣wiatowego plakatu, podczas gdy omin臋li oni zupe艂nie sztampowy plakat o walorach wy艂膮cznie marketingowych (zastrze偶enie takie zg艂asza艂 chocia偶by J. Madeyski, Pi臋kno contra forma (g艂osy o Biennale), 鈥炁粂cie Literackie鈥�, nr 30, 1966, podaj臋 za: K. Matul, Jak to by艂o mo偶liwe? O powstawaniu Mi臋dzynarodowego Biennale Plakatu w Warszawie, Universitas, Krak贸w, 2015, str. 83-84).
4 Chocia偶by pierwszomajowy plakat Heinza Kippnicka czy plakat Ryszarda Osadnego z cytatem z Juliana Tuwima (鈥濷, szcz臋艣cie me, 偶e jestem dzi艣 obywatelem Tej Wspania艂ej Rzeczypospolitej鈥�) i napisem 22 lipca 1965 roku.
5 Cho膰 symbol zaproponowany przez Zamecznika ulega艂 na przestrzeni trwania kolejnych edycji MBP pewnym modyfikacjom, to jednak zaprojektowany w艂a艣nie przez tego artyst臋 symbol k贸艂ka w prostok膮cie sta艂 si臋 by膰 mo偶e najbardziej rozpoznawalnym symbolem tego wydarzenia artystycznego.
6 Jednym z takich politycznie szcz臋艣liwych zbieg贸w okoliczno艣ci dla tw贸rc贸w I MBP by艂o powo艂anie na stanowisko ministra kultury i sztuki Lucjana Motyki (grudzie艅 1964), kt贸ry pozostawa艂 w dobrych stosunkach z J贸zefem Mroszczakiem 鈥� jedn膮 z najwa偶niejszych os贸b z Komitetu Organizacyjnego I MBP (na marginesie, sam Komitet Organizacyjny r贸wnie偶 zosta艂 powo艂any przez Motyk臋).