W drugiej po艂owie XIX wieku rozpocz膮艂 si臋 proces wyprowadzania sztuki poza umown膮 r贸wnowag臋 miedzy tym co klasyczne a nowoczesne. Romantyczny duch zmieni艂 optyk臋 贸wczesnej Europy, stawiaj膮c na m艂odo艣膰, energi臋, na rzeczywisto艣膰, w kt贸rej przetrwa膰 mogli wy艂膮cznie najzdolniejsi i najsilniejsi, a reszta mog艂a si臋 przy艂膮czy膰 albo odej艣膰. W tym znaczeniu artysta, niczym Faust, bra艂 na swoje barki nie tylko w艂asny los, ale i los ca艂ego 艣wiata, staj膮c si臋 nowym, pozasystemowym konstruktorem rzeczywisto艣ci. Wszak za艣lepiony Werter nie umiera艂 wy艂膮cznie z powodu mi艂o艣ci, jego 艣mier膰 przede wszystkim wynosi艂a na piedesta艂 akt antyreligijnego, antyspo艂ecznego buntu.
脫wczesna dynamika spo艂ecznych zdarze艅 by艂a osza艂amiaj膮ca: brakowa艂o na wszystko czasu, kt贸ry zreszt膮 coraz bardziej traci艂 na znaczeniu; liczy艂a si臋 szybko艣膰, energia, p臋d; pojawi艂a si臋 maszyna parowa; 艣wiat zmienia艂 granice; otworzy艂y si臋 nowe mo偶liwo艣ci. Zapewne niewielu mog艂o si臋 temu oprze膰, a tym bardziej nie chcieli tego m艂odzi arty艣ci. Odurzeni nowoczesno艣ci膮 stali si臋 艂atwym celem politycznego cynizmu i doktrynerstwa. XIX-wieczne rozchwianie spo艂eczno-ideowej 艂贸dki wywo艂a艂o rewolucyjny huragan, kt贸rego efektem by艂y ruchy spo艂eczne pocz膮tku XX wieku owocuj膮ce sza艂em wojennego samounicestwienia.
Rozwa偶ania Jeana Claira w jasno podkre艣laj膮 rewoltuj膮c膮 rol臋 romantycznego nurtu w sztuce, kt贸ry przez dekady skutecznie dr膮偶y艂 intelektualne podstawy Europy, powoduj膮c bezustanne wrzenie, co w ostateczno艣ci zrodzi艂o anarchistyczn膮 sympati臋 m艂odych tw贸rc贸w do faszyzmu, hitleryzmu czy komunizmu.
Bior膮c pod uwag臋 贸w 鈥瀝omantyczny鈥� kontekst historii, nieuchronnie zaczynamy zastanawia膰 si臋 nad celowo艣ci膮 dzia艂a艅 artystycznych. Pojawiaj膮 si臋 pytania o sensy, o prawd臋, o to czy odpowiedzialno艣膰 artysty - kt贸rego rola w globalnym 艣wiecie zdaje si臋 by膰 coraz bardziej ograniczona - mo偶e mie膰 jeszcze jakiekolwiek znaczenie? Je艣li jednak co艣 wnosi do naszego poznania, to jaki powinien przyj膮膰 model dzia艂ania; czy w og贸le istnieje jaki艣 modus operandi w sztuce? Czy odpowied藕 na pytanie 鈥濩o to jest sztuka?鈥� jest prosta, czy te偶 zawsze wpisana jest w nie jaka艣 katastrofa, wynikaj膮ca z faktu, 偶e podmiotem jej dzia艂a艅 jest s艂aby i u艂omny cz艂owiek? Czy wreszcie artysta - obdarzony czym艣 wi臋cej, jak膮艣 nadmiarow膮 spo艂eczn膮 wra偶liwo艣ci膮 - powinien wyra偶a膰 si臋 wy艂膮cznie w swoim imieniu, czy te偶 w imieniu wsp贸lnoty? Czy zatem ponosi odpowiedzialno艣膰 za 贸w k艂opotliwy dar? Oto na przyk艂ad anarchizuj膮cy ruch awangardy XX wieku przyznawa艂 nieograniczon膮 wolno艣膰 arty艣cie. Wszak, aby 鈥瀟worzy膰鈥�, nowoczesny artysta musia艂 by膰 pozbawiony wszelkich ogranicze艅, czy to systemowych (kr贸l, mecenas), czy te偶 ideowych (polityka, religia). Pytanie czy m贸g艂 korzysta膰 z owej wolno艣ci bezkarnie, bez ponoszenia konsekwencji.
S膮dz臋, 偶e Jeana Claira powinna by膰 lektur膮 obowi膮zkow膮 dla ambasador贸w establishmentu kuratorsko wystawienniczego, zw艂aszcza tych bezkrytycznie oczarowanych zdobyczami dwudziestowiecznej awangardy. Warto aby 贸w presti偶 nowoczesno艣ci nie przes艂oni艂 niebezpiecze艅stw wynikaj膮cych z jej anarchistycznej natury doprowadzaj膮cej - jak wskazuj膮 historyczne do艣wiadczenia Europy pierwszej po艂owy dwudziestego wieku - do katastrofy, kt贸rej nie mo偶na t艂umaczy膰 jedynie rzekomo nieujarzmion膮, awangardow膮 potrzeb膮 d膮偶enia do 鈥瀙rawdy鈥� w sztuce.
Ostatni akapit to s艂owa o odpowiedzialno艣ci dzi艣. Obok nas rozgrywa si臋 wojna, w kt贸rej konstruuje si臋 koszmarn膮, k艂amliw膮 narracj臋, opowie艣膰 o chwalebnych czynach ludzi zabijaj膮cych innych ludzi. To paradoks wojny, w kt贸rym wydaje si臋 miesza膰 wszystko co z艂e z tym co dobre, wszystko co najczarniejsze z tym co najwa偶niejsze. Wydaje si臋, 偶e w tym stanie ducha pytania o odpowiedzialno艣膰 niczego nie zmieni膮, gdy偶 jeste艣my 艣wiadkami ogromnej tragedii..., a mimo to chcemy pyta膰 chocia偶by o to, jakie znale藕膰 remedium na obecny kryzys, skoro w narzuconym chaosie rozum odmawia pos艂usze艅stwa.
*la doxa (doksa) - wg Platona wiedza pozorna, przeciwie艅stwo wiedzy prawdziwej (episteme) - cyt. encyklopedia.pwn.pl.
Wi臋cej tekst贸w tego autora znajdziesz .