Ka偶dy badacz, kt贸ry zajmuje si臋 kwesti膮 relacji religii oraz ekonomii ma wielkiego poprzednika, kt贸rego dzie艂o stanowi niewzruszony punkt odniesienia. Mowa tu oczywi艣cie o Maksie Weberze i jego pracy Etyka protestancka i duch kapitalizmu. Odk膮d niemiecki socjolog og艂osi艂 swoje opus magnum uczeni paraj膮cy si臋 podobn膮 tematyk膮 dziel膮 si臋 na 鈥瀢eberyst贸w鈥�, kt贸rzy popularyzacj膮 lub pog艂臋biaj膮 naczeln膮 tez臋 mistrza (do tej grupy nale偶y Janusz Skodlarski) oraz 鈥瀉nty-weberyst贸w鈥�, kt贸rzy z r贸偶nych pozycji (od katolickich po marksistowskie) j膮 podwa偶aj膮.
Sama teza jest oczywi艣cie dobrze znana, wi臋c dla porz膮dku przytocz臋 tylko jej 鈥瀏enealogiczne鈥� sedno: kapitalizm w oczach Webera stanowi艂 produkt protestanckiej etyki pracy, kt贸rej najpe艂niejszy wyraz stanowi艂o nauczanie puryta艅skie zainspirowane pismami Jana Kalwina. Wynika膰 mia艂o to z do艣膰 specyficznego rozumienia doktryny predestynacji, czyli wiary to, 偶e tylko niewielka cz臋艣膰 ludzi zostanie zbawiona, a B贸g ju偶 podj膮艂 decyzj臋 o tym, kto nale偶y do grona wybranych. Na Niebo nie da si臋 zas艂u偶y膰, wyb贸r zosta艂 zatem dokonany, zanim si臋 urodzili艣my. Taki stan rzeczy musia艂, rzecz jasna, budzi膰 niepok贸j u niejednego bogobojnego purytanina, kt贸ry szuka艂 jakiejkolwiek 鈥瀙odpowiedzi鈥� odno艣nie tego, czy i on zalicza si臋 do grona wybranych.
Popularne, cho膰 sprzeczne z nauk膮 Kalwina, sta艂o si臋 postrzeganie powodzenia w 偶yciu doczesnym jako wyrazu bo偶ej przychylno艣ci. Kto mia艂 pieni膮dze i kto w opinii s膮siad贸w rozporz膮dza艂 nimi w spos贸b rozs膮dny i etyczny, ten by艂 鈥瀌obrym protestantem鈥�, a zatem najpewniej 鈥� jednym z przeznaczonych do 偶ycia wiecznego.
Z czasem religijny aspekt troszczenia si臋 o oszcz臋dno艣膰, zaradno艣膰, prowadzenie dobrej ksi臋gowo艣ci i etycznego biznesu os艂ab艂, a pomna偶anie zysk贸w sta艂o si臋 celem samym dla siebie. W ten spos贸b, zdaniem Webera, protestancka P贸艂noc wyprzedzi艂a gospodarczo katolickie Po艂udnie. W omawianej pracy zainteresowany czytelnik znajdzie oczywi艣cie pe艂niejsze om贸wienia tego stanowiska.
W pierwszym akapicie zapowiedzia艂em jednak polemik臋, do kt贸rej teraz pragn臋 przej艣膰. Dotyczy ona nie tyle centralnych tez zawartych w ksi膮偶ce, ile ich biblijnego uzasadnienia. Mianowicie: Autor czyta przypowie艣ci zawarte w Nowym Testamencie w moim odczuciu nazbyt dos艂ownie, co czasem prowadzi go do wyci膮gania wniosk贸w idealnie odwrotnych w stosunku do tych, kt贸re wysnu艂by teolog. Rozwa偶my znan膮 przypowie艣膰 o talentach. Zdaniem Janusza Skodlarskiego jest to przejaw chrystusowego my艣lenia 鈥瀢 kategoriach gospodarki rynkowej鈥� (sic) oraz zach臋ta do pomna偶ania maj膮tku. Oczywi艣cie z chrze艣cija艅skiego punktu widzenia taka interpretacja musi by膰 uznana za b艂臋dn膮, bowiem Wcielenie nie dokona艂o si臋 po to, aby dopom贸c w dynamizowaniu dzia艂alno艣ci biznesowej, lecz po to, aby przybli偶y膰 ludzi do zbawienia.
Powszechnie uwa偶a si臋, 偶e sens przypowie艣ci o talentach jest taki, 偶e wszystko, co cz艂owiek otrzyma艂 od Ducha 艢wi臋tego, materialnego b膮d藕 niematerialnego (tu pomocna jest dwuznaczno艣膰 s艂owa 鈥瀟alent鈥�), musi by膰 przez niego spo偶ytkowane. Marnotrawienie talentu jest grzechem, bo stanowi sprzeniewierzenie si臋 boskiemu planowi.
Zamiast pochwa艂y indywidualizmu mamy tu zatem moralny nakaz wykorzystania tego, co nam dano w imi臋 wi臋kszego dobra. Przyk艂adowo: aposto艂om ofiarowano dar j臋zyk贸w, aby mogli naucza膰 inne ludy S艂owa Bo偶ego, nie za艣 by efektywniej prowadzili negocjacje handlowe.
Analogicznie jest w przypadku przytaczanej przez Autora przypowie艣ci o pracownikach w winnicy. Z uznaniem cytuje on s艂owa w艂a艣ciciela: 鈥瀋zy nie wolno mi czyni膰 z tym, co moje, czego chc臋?鈥� uwa偶aj膮c, 偶e odnalaz艂 biblijn膮 sankcj臋 dla bardzo liberalistycznego rozumienia relacji pracownik-pracodawca. Naturalnie, w kontek艣cie ca艂ego Pisma 艢wi臋tego nie spos贸b uzna膰 takiej interpretacji za prawid艂ow膮, prawo moj偶eszowe surowo bowiem zabrania艂o tego rodzaju uznaniowo艣ci (Kp艂 19,13; Pwt 24,15; Syr 34,21). Pot臋pia si臋 j膮 r贸wnie偶 w listach apostolskich (m.in. Jk 5,4n). Raz jeszcze przestrzec nale偶y przed traceniem z oczu faktu, 偶e Biblia jest 鈥瀙odr臋cznikiem鈥� eschatologii, nie za艣 zarz膮dzania.
Druga z omawianych przypowie艣ci dotyczy bowiem nie pieni膮dza, lecz 艂aski bo偶ej. Chrystus przestrzega swoich uczni贸w, aby nie rywalizowali ze sob膮 w wierze. Odmawia im prawa do powiedzenia: 鈥瀖oja nagroda powinna by膰 wi臋ksza, bo ja nawr贸ci艂em si臋 wcze艣niej ni偶 on鈥� albo 鈥瀖oja modlitwa by艂a 偶arliwsza, a uczynki donio艣lejsze 鈥� czemu zatem jemu przeznaczy艂e艣 tak膮 sam膮 nagrod臋, jak mnie?鈥�. Pracownik winnicy pa艅skiej, kt贸ry podj膮艂 sw贸j trud 鈥瀘 jedenastej godzinie鈥� (czyli w przededniu 艣mierci, nie za艣 dos艂ownie 鈥� na godzin臋 przed wyp艂at膮 dni贸wki) mo偶e mie膰 鈥� obiecuje Jezus 鈥� taki sam udzia艂 w zbawieniu, jak ten, kt贸ry wierzy艂 i s艂u偶y艂 Bogu ca艂e 偶ycie. Chrze艣cijanie musz膮 zaakceptowa膰, 偶e Stw贸rca jest jedynym szafarzem 艂aski i rozdaje j膮 wedle uznania.
Naturalnie, gdy mowa o pracy po艣wi臋conej religii oraz ekonomii nie spos贸b, aby nie pojawi艂y si臋 kontrowersje i polemiki. Warto艣膰 omawianej publikacji postrzegam w艂a艣nie w tym, 偶e do takiej dyskusji prowokuje, przy okazji dostarczaj膮c rzetelnej wiedzy, kt贸ra pomo偶e uporz膮dkowa膰 鈥� albo ponownie przemy艣le膰 鈥� w艂asne argumenty.
Wi臋cej tekst贸w autora znajdziesz .
