鈥濪yskurs pozostaje wci膮偶 nieco obcym s艂owem w j臋zyku polskim, a jednak nie spos贸b odnale藕膰 lepszy termin, kt贸ry pozwala艂by odnie艣膰 si臋 do zjawisk, dla kt贸rych stanowi etykiet臋. (鈥�) Zatem mo偶na przyj膮膰, 偶e mimo pewnej niech臋ci s艂owo to zago艣ci na sta艂e w polskich badaniach j臋zykoznawczych i socjolingwistycznych鈥� 鈥� zaznacza Iwona Witczak-Plisiecka we wprowadzeniu do wsp贸艂redagowanej z Miko艂ajem Deckertem monografii zbiorowej . Prognoz臋 podboju akademickiej polszczyzny przez termin dyskurs wyra偶a jednak z nadmiern膮 ostro偶no艣ci膮. Wszak to ju偶 si臋 sta艂o. Analiza dyskursu od paru dekad jest podej艣ciem pr臋偶nie rozwijanym przez badaczy w Polsce (z wydatnym wk艂adem 艂贸dzkich j臋zykoznawc贸w i socjolog贸w). Z kolei politycy i publicy艣ci odmieniaj膮 s艂owo na 鈥瀌鈥� przez wszystkie przypadki, nie dostrzegaj膮c, 偶e ich publiczne Ja ca艂e jest z dyskursu utkane.
We藕my os艂awiony debiut raperski prezydenta Andrzeja Dudy w internetowej akcji #hot16challenge2, maj膮cej wspom贸c symbolicznie i finansowo medyk贸w walcz膮cych z pandemi膮 koronawirusa. Komentatorzy analizowali interdyskursywnie ka偶dy wers prezydenckiego utworu, doszukuj膮c si臋 w refrenie o 鈥瀘strym cieniu mg艂y鈥� odniesie艅 partyjnych, biblijnych czy wr臋cz eschatologicznych. Nie zapomniano o kontek艣cie sytuacyjnym i komunikacji niewerbalnej, punktuj膮c to, gdzie nagranie mia艂o miejsce, jak ubrany by艂 prezydent i jak operowa艂 mow膮 cia艂a. Wreszcie, wyst臋p zmobilizowa艂 wszystkie opcje 艣wiatopogl膮dowe do wystawienia prezydentowi noty za wra偶enia artystyczne i polityczne. Temat mg艂y zn贸w powr贸ci艂 na 艂ono dyskursu publicznego, a niezra偶eni rozbie偶no艣ci膮 wystawionych Andrzejowi Dudzie ocen na艣ladowcy przej臋li od niego pa艂eczk臋. Tylko intencje rapuj膮cego polityka pozostaj膮 do dzi艣 owiane mgie艂k膮 tajemnicy.
W pod red. Witczak-Plisieckiej i Deckerta dyskurs te偶 ma wiele odcieni. Oznacza spos贸b wypowiadania si臋 na okre艣lony temat i w konkretnej sytuacji oraz stosowanie 艣rodk贸w j臋zykowych w strategicznym celu: by perswadowa膰, manipulowa膰, ideologizowa膰 etc. Najpro艣ciej m贸wi膮c, dyskurs to u偶ywanie j臋zyka. Autorzy si臋gaj膮 g艂贸wnie do anglosaskiej tradycji bada艅 nad j臋zykiem i dyskursem, do koncepcji Paula Grice鈥檃, Johna L. Austina, Johna Searle鈥檃 czy Johna Perry鈥檈go. Niewiele miejsca po艣wi臋cono podej艣ciom krytycznym, upatruj膮cym w dyskursie stra偶nika nier贸wno艣ci spo艂ecznych i pos艂a艅ca ideologii. Nie jest to jednak zarzut, autorzy nie ukrywaj膮, 偶e najbli偶ej im do bada艅 kognitywistycznych nad poznawczymi aspektami komunikacji.
Interesuje ich dyskurs jako przestrze艅 interpretacji rzeczywisto艣ci oraz pole oddzia艂ywania na ni膮. W tej perspektywie szeregowi u偶ytkownicy j臋zyka nie s膮 traktowani niczym tresowane papugi, powtarzaj膮ce cudze s艂owa, lecz raczej jako mr贸wki, kt贸re pracowicie doszukuj膮 si臋 sensu komunikatu, ale w swych poszukiwaniach najch臋tniej pod膮偶aj膮 tropem innych cz艂onk贸w mrowiska.
Punktami ci臋偶ko艣ci s膮 teoria relewancji, koncepcja akt贸w mowy Austina oraz pragmatyka krytyczna. W tomie znalaz艂y si臋 teksty zar贸wno autor贸w polskich jak i anglosaskich, co znajduje odzwierciedlenie w tematach i przyk艂adach przez nich prezentowanych. Deridre Wilson zastanawia si臋 nad rol膮 znacze艅 leksykalnych i gramatycznych w stymulowaniu 鈥瀋zujno艣ci epistemicznej鈥�, czyli mechanizmu poznawczego, kt贸ry chroni nas przez przyswajaniem b艂臋dnych informacji. Agnieszka Piskorska rozwa偶a ludzk膮 sk艂onno艣膰 do pope艂niania b艂臋d贸w w rozumowaniu i usypiania wspomnianej 鈥瀋zujno艣ci epistemicznej鈥�. Kepa Korta i John Perry wprowadzaj膮 w pragmatyk臋 krytyczn膮, podkre艣laj膮c znaczenie dzia艂ania j臋zykiem, rol臋 intencji nadawcy oraz warunk贸w prawdziwo艣ci przyk艂adanych do komunikat贸w, aby ustali膰 ich 鈥瀘stateczne鈥� znaczenie. Iwona Witczak-Plisiecka z powodzeniem szuka punkt贸w wsp贸lnych mi臋dzy teori膮 akt贸w mowy Johna L. Austina i analiz膮 dyskursu, takich jak zainteresowanie kontekstem komunikacji i jego spo艂eczn膮 otoczk膮, a tak偶e sprawczym i strategicznym u偶yciem j臋zyka.
Druga cz臋艣膰 zbiera teksty o praktycznych problemach z dyskursem. Czytaj膮c je, kusi艂o mnie, aby ustawi膰 rozdzia艂y w innej kolejno艣ci (co czyni臋 poni偶ej), zaczynaj膮c od spraw fundamentalnych, a ko艅cz膮c na nie mniej wa偶nych, ale niecodziennych przypadkach. Barbara Lewandowska-Tomaszczyk dotyka kwestii niewyra偶alno艣ci poprzez j臋zyk wszystkich naszych my艣li oraz emocji i prezentuje 艣rodki zaradcze, jakimi s膮 aproksymacje semantyczne.
Joanna Bhatti i Vladimir 沤egarac prezentuj膮 badania, kt贸re pozwoli艂y im por贸wna膰 to, jak Anglicy i Polacy prawi膮 komplementy i jak odmawiaj膮 przyj臋cia zaproszenia na urodziny lub grilla.
Dwoje autor贸w bierze na warsztat polsko-angielskie przek艂ady tekst贸w kultury. Joanna Kosmalska przyjmuje spojrzenie tw贸rcy i ocenia szanse polskich pisarzy migracyjnych na brytyjskim rynku literackim, a Miko艂aj Deckert patrzy na przek艂ad oczami t艂umacza i jego decyzji, jakie 鈥瀌a膰 rzeczy s艂owo鈥�. Dwa artyku艂y dotycz膮 grup mniejszo艣ciowych. Maria Szyma艅ska analizuje wypowiedzi afroameryka艅skich drag queens i pokazuje, jak ka偶dy element ich stand-up贸w ma 藕r贸d艂a w innych, 鈥瀟ypowych鈥� dyskursach i jawnie z nimi pogrywa. Z kolei Katarzyna Gapys opisuje problemy komunikacyjne os贸b G艂uchych, kt贸re w Polsce wci膮偶 s膮 traktowane cz臋艣ciej jako niepe艂nosprawni ni偶 jako mniejszo艣膰 posiadaj膮ca w艂asny j臋zyk i kultur臋. Wisienk膮 na torcie jest tekst Shali Barczewskiej o ameryka艅skiej debacie prasowej z lat 2003-2012 wok贸艂 nauczania teorii ewolucji w szko艂ach.
Ta niespe艂na 250-stronicowa pozostawia oczywisty niedosyt. Tyle jeszcze chcia艂oby si臋 przeczyta膰 o ulotnej mapie dyskursu i peregrynacjach jego u偶ytkownik贸w. Wytrwa艂ego czytelnika, kt贸rego nie zrazi specjalistyczny 偶argon kognitywistyki i pragmatyki, na pewno zach臋ci do dalszego tropienia doli i niedoli dyskursu. Ten wszak, jak przekonuj膮 najwi臋ksi jego badacze, nigdzie si臋 nie zaczyna i nigdy nie ko艅czy, lecz jego ostry cie艅 majaczy na horyzoncie za ka偶dym razem, kiedy s艂owa wiruj膮 mi臋dzy lud藕mi.
Wi臋cej tekst贸w autorki znajdziesz