, jest konieczn膮 pr贸b膮 przywr贸cenia jej tw贸rczo艣ci nie tyle wsp贸艂czesnemu czytelnikowi, co przede wszystkim polskim badaniom literatury XX wieku. Bo cho膰 bardzo zas艂u偶ona dla kultury polskiej, niegdy艣 ch臋tnie czytana i szeroko komentowana, Zofia Romanowiczowa jest dzi艣 pisark膮 ma艂o znan膮. Jej nazwisko pojawia si臋 tylko w niekt贸rych bibliografiach, dotycz膮cych literatury polskiej XX wieku, a i te zapisy maj膮 charakter raczej szcz膮tkowy. Pewien prze艂om nast膮pi艂 - co odnotowuje Morawiec - klikana艣cie lat temu, kiedy to 鈥瀦acz臋艂o pojawia膰 si臋 coraz wi臋cej po艣wi臋conych pisarce artyku艂贸w [i prac] naukowych, o r贸偶nej randze, wszelako 艣wiadcz膮cych o wzro艣cie zainteresowania jej tw贸rczo艣ci膮 przynajmniej w gronie tzw. czytelnik贸w-znawc贸w鈥�. Na szczeg贸ln膮 uwag臋 zas艂uguje tu publikacja Anny Jamrozek-Sowy, b臋d膮ca pr贸b膮 monograficznego uj臋cia pisarstwa, zmar艂ej przed siedmioma laty, pisarki. Punktem wyj艣cia tej pracy jest przekonanie badaczki, 偶e 鈥濸odstawow膮 kwesti膮, kt贸ra przewija si臋 w prozie Zofii Romanowiczowej, jest wyobcowanie bohater贸w powodowane tak przez wojenn膮 traum臋, jak i emigracyjne wykorzenienie鈥�. Podobnie w pozosta艂ych - spo艣r贸d powsta艂ych w ostatnim czasie wok贸艂 prozy Romanowiczowej refleksji literaturoznawczych - dominuj膮 popularne w humanistyce ostatniej dekady kategorie, tj. 鈥瀟o偶samo艣膰鈥�, 鈥瀋ia艂o鈥� i 鈥瀋ielesno艣膰鈥�, 鈥瀟rauma鈥�, 鈥瀔obieco艣膰鈥�. Sama tw贸rczo艣膰 staje si臋 w nich jedynie pretekstem do metodologicznej wolty偶erki badacza czy badaczki.
Jakby na przek贸r temu trendowi, Arkadiusz Morawiec daje nam ponad pi臋ciuset stronicowe tomiszcze, naszpikowane dziesi膮tkami dat, setkami fakt贸w i tysi膮cami adres贸w bibliograficznych - zdawa艂oby si臋 abecad艂em historyka literatury, ale uwaga! abecad艂em zapomnianym przez coraz liczniejszych wt贸rnych analfabet贸w tej dziedziny nauki, brodz膮cych w interdyscyplinarnych kr臋gach absurdu i nie艣cis艂o艣ci.
Bo cho膰 ksi膮偶ka Morawca niepozbawiona jest komentarzy, to dominuje w niej d膮偶膮cy do idealistycznego obiektywizmu, paradygmat pozytywistyczny, o czym w rozbrajaj膮cym stylu pisze sam profesor ju偶 w trzecim przypisie 鈥濿st臋pu鈥� swojej ksi膮偶ki: 鈥濿 tym miejscu autor, niegdy艣 zdecydowany literaturoznawca-antypozytywista, winien jest wyja艣nienie. Ot贸偶 pierwotnym jego zamierzeniem by艂o stworzenie monografii tw贸rczo艣ci Zofii Romanowiczowej - praca, w kt贸rej rol臋 zasadnicz膮 odgrywa艂by czynnik interpretacyjny. Autor nie zarzuci艂 ca艂kowicie tego zamys艂u, czego 艣ladem s膮 wspomniane komentarze, jednak przede wszystkim, nieco na przek贸r - w zwi膮zku z dominuj膮cymi w ostatnim czasie w literaturoznawstwie, by tak rzec przerostami interpretacyjnymi (niegdy艣 Janusz S艂awi艅ski pisa艂 o 锄飞艂辞办补肠丑 metodologicznych) - postanowi艂 ostatecznie skupi膰 si臋 na dokumentowaniu, nie za艣 interpretacji. Stosunkowo 艂atwo bowiem, dzisiaj chyba nazbyt 艂atwo, by膰 interpretatorem, a w艂a艣ciwie u偶ytkownikiem rozmaitych ideologicznych maszynek interpretacyjnych, coraz trudniej natomiast by膰 辫辞锄测迟测飞颈蝉迟膮, w najlepszym tego s艂owa znaczeniu, tj. badaczem, kt贸ry ponad przemijaj膮ce (literaturoznawcze i ideologiczne) mody przedk艂ada fakty. Wsp贸艂cze艣ni literaturoznawcy zdaj膮 si臋 nazbyt lekcewa偶y膰 to, co dostrze偶ono ju偶 i odczytano przed nimi, cz臋sto nie chce im si臋 zajrze膰 do 鈥濸olskiej Bibliografii Literackiej鈥� czy 鈥濨ibliografii Zawarto艣ci Czasopism鈥�, o archiwach i zakurzonych bibliotecznych p贸艂kach nawet nie wspominaj膮c. W konsekwencji odkrywaj膮鈥� l膮dy od dawna ju偶 znane. Szkoda, 偶e tak si臋 dzieje鈥︹��.
Wyra偶ony nieco sarkastycznie zamys艂 autora urzeczywistnia si臋 w jak naj艣ci艣lejszy spos贸b na stronach jego ksi膮偶ki. Publikacja podzielona jest na trzy cz臋艣ci. Pierwsza, to zarys biograficzny Zofii Romanowiczowej, oparty nie tylko na 藕r贸d艂ach, ale tak偶e na prywatnych rozmowach i korespondencji badacza z pisark膮 oraz z jej c贸rk膮, Barbar膮. Cz臋艣膰 druga, najobszerniejsza, prezentuje bogat膮 i w wi臋kszo艣ci - entuzjastyczn膮 recepcj臋 jej tw贸rczo艣ci. Morawiec szeroko przytacza peany na cze艣膰 autorki Skrytek, wyg艂aszane swego czasu przez najs艂awniejszych krytyk贸w polskiej literatury. J贸zef Wittlin nazywa艂 Romanowiczow膮 鈥瀙ierwsz膮 dam膮 polskiej literatury鈥�, wymieniaj膮c j膮 jednym tchem obok Gustawa Herlinga-Grudzi艅skiego i Tadeusza Nowakowskiego jako jedn膮 z tr贸jcy najzdolniejszych pisarzy m艂odego pokolenia. Wt贸rowa艂 mu Jan Bielatowicz, pisz膮c o Romanowiczowej w londy艅skich 鈥濿iadomo艣ciach鈥� ju偶 w 1957 roku (czyli zaledwie rok po ksi膮偶kowym debiucie) jako nadziei polskiego pi艣miennictwa na obczy藕nie, w pokoleniu, kt贸re zacz臋艂o tworzy膰 po wojnie. Z kolei Marian Hemar, zaraz po ukazaniu si臋 zbioru opowiada艅 Pr贸by i zamiary, napisa艂 (nie bez zb臋dnej przesady), 偶e jest to ksi膮偶ka 鈥瀦 rz臋du tych, kt贸rych autorzy dostaj膮 Nagrod臋 Nobla鈥�. Francuski krytyk, Marcel Brion, na 艂amach s艂ynnego 鈥濴e Monde鈥� recenzowa艂 franko艅ski przek艂ad Przej艣cia przez Morze Czerwone wraz z przek艂adami innych wybitnych polskich dzie艂 literackich XX wieku - prozy Brunona Schulza oraz Bram raju Jerzego Andrzejewskiego. Trzecia cz臋艣膰 ksi膮偶ki Morawca to kompletna, uporz膮dkowana chronologicznie, z podzia艂em na poszczeg贸lne lata (od debiutu pisarki w 1937 roku do ko艅ca roku 2013), bibliografia podmiotowa i przedmiotowa 偶ycia i tw贸rczo艣ci Romanowiczowej.
Zofia Romanowiczowa. Pisarka nie tylko emigracyjna Arkadiusza Morawca to ksi膮偶ka, jakich coraz mniej w rodzimej humanistyce. Jej lektura to gratka dla badaczy i mi艂o艣nik贸w tw贸rczo艣ci autorki Przej艣cia przez Morze Czerwone, ale i bezcenna lekcja dla ka偶dego, kto pragnie zajmowa膰 si臋 histori膮 literatury na powa偶nie, nie na blogach czy konferencjach, ale w zaciszu archiw贸w i bibliotek, powoli - nie goni膮c za punktami i grantami, a dok艂adnie - przywracaj膮c czytelnikom to, co w literaturze naprawd臋 wa偶ne i warto艣ciowe.
Wi臋cej tekst贸w autorki znajdziesz
.