Utopijne wizje zagranicznego dobrobytu, odra偶aj膮cy, groteskowo demoniczny wr贸g czy mo偶e bohaterski zryw serca i pot臋ga narodu polskiego?
Wielorakie obrazy rzeczywisto艣ci przepuszczonej przez soczewk臋 propagandy towarzyszy艂y Polakom u progu i w trakcie II wojny 艣wiatowej. W formie plakatu 鈥� druku ulotnego, kt贸ry spotka膰 mo偶na by艂o na rogu niemal ka偶dej ulicy, stanowi艂y niezwykle dogodne i skuteczne narz臋dzie wp艂ywu spo艂ecznego.
Potrafi艂y kszta艂towa膰 艣wiatopogl膮dy i sterowa膰 nastrojami ludzi ze wszystkich warstw spo艂ecznych, niezale偶nie od ich wykszta艂cenia czy zamo偶no艣ci. Wszechobecne w 偶yciu i przestrzeni publicznej, dzia艂a艂y niczym przekaz podprogowy. Wielokrotne, kr贸tkie, pozbawione g艂臋bszej refleksji zerkni臋cia na owe grafiki stopniowo, ale skutecznie budowa艂y odpowiednie spojrzenie na 艣wiat 鈥� kogo uwa偶a膰 za sojusznika, kogo za wroga, gdzie czeka wojenna po偶oga, a gdzie dostatnie 偶ycie.
I cho膰 mo偶e si臋 wydawa膰, 偶e jako medium plakat jest nieskomplikowany, to jest to z艂udne przekonanie 鈥� cz臋sto pracowa艂 nad nim sztab specjalist贸w, tak by z pozornie zwyczajnej formy graficznej wydoby膰 maksymalny potencja艂. Na jej efektywno艣膰 sk艂ada艂y si臋 przemy艣lane zabiegi stylistyczne, odpowiedni dob贸r kolor贸w, wyrazi艣cie nakre艣lone mimika i gest. Z ich po艂膮czenia wy艂ania艂a si臋 bardzo jednoznaczna wizja dobra i z艂a, odwo艂uj膮ca si臋 do ludzkich emocji, nie daj膮ca w zasadzie przestrzeni na dalsze dywagacje.
Si艂y propagandowego przekazu 艣wiadomi byli zar贸wno wrodzy naje藕d藕cy, jak i Polacy. O ile rodzime plakaty zazwyczaj prezentowa艂y do艣膰 konwencjonalny, martyrologiczny zestaw tematyczny: wezwanie do mobilizacji poprzez odwo艂ywanie si臋 do poczucia wsp贸lnoty narodu, straszenie okrucie艅stwami wojny, uciele艣nione diabolicznymi, zwyczajnie brzydkimi obliczami wroga czy dramatyczne obrazy ruin czekaj膮cych ojczyzn臋, o tyle zdarza艂y si臋 tak偶e przyk艂ady kreatywnego przek艂amywania i podkolorowania rzeczywisto艣ci na korzy艣膰 Polski.
Tak by艂o w przypadku plakatu sygnowanego znanym has艂em 鈥濻ilni, zwarci, gotowi鈥�, ukazuj膮cego marsza艂ka Edwarda Rydza-艢mig艂ego wraz ze sztabem, podziwiaj膮cych pot臋g臋 polskiej si艂y lotniczej. Grafika 鈥瀔u pokrzepieniu serc鈥� okaza艂a si臋 by膰 jednak wyj膮tkowo przewrotnym fotomonta偶em, na kt贸rym faktycznie widniej膮 samoloty nazistowskiej Luftwaffe.
Niemiecka propaganda dzia艂a艂a na wielu frontach. Na grafikach pojawia艂y si臋 karykaturalne i z艂owrogie przedstawienia sowieckiej Rosji, takie jak szkaradny paj膮k-wampir Stalin g艂osz膮cy, i偶 鈥濸olska nie chce mego obj臋cia鈥�, i trzymaj膮cy ju偶 w swoich odn贸偶ach inne pa艅stwa Europy. Nie stroniono od satyrycznego uj臋cia operuj膮cego czarnym humorem, nierzadko kpi膮c z alianckich przyw贸dc贸w 鈥� 艣wietnym przyk艂adem b臋dzie tu tytu艂owy slogan 鈥�Nie b贸j si臋, babcia nic ci nie zrobi鈥� i zwi膮zany z nim rysunek ukazuj膮cy Polsk臋 w roli Czerwonego Kapturka, pchanego przez Winstona Churchilla prosto w 艂apy i paszcz臋 krwio偶erczej Babci-Wilka, czyli ZSRR. W podobnej konwencji utrzymano plakat z prezydentem Franklinem Delano Rooseveltem w podomce, zapewniaj膮cym Europejczyk贸w o niemal bezbolesnym procesie dostosowywania si臋 do systemu sowieckiego, gdy jednocze艣nie w tle majaczy艂a z艂owieszczo gilotyna z zakrwawionym sierpem zamiast ostrza.
Z drugiej strony Rzesza objawia艂a si臋 na plakatach jako kraina mlekiem i miodem p艂yn膮ca. Nie szcz臋dzono stara艅, by przekona膰 i zach臋ci膰 Polak贸w do emigracji zarobkowej, czyli tzw. wyjazdu 鈥瀗a roboty鈥�. Kolorowe, ciesz膮ce oko druki przedstawia艂y m艂odych, dziarskich i u艣miechni臋tych m臋偶czyzn, kt贸rzy z ochot膮 zdobywali do艣wiadczenie w niemieckich fabrykach, w domy艣le maj膮cych wr贸ci膰 do ojczyzny ju偶 jako prawdziwi fachowcy. Opublikowana broszurka 鈥�Jak Piotr i Zo艣ka znale藕li szcz臋艣cie鈥� w formie komiksowej rymowanki opowiada艂a losy polskiej pary, kt贸ra nie da艂a si臋 zniech臋ci膰 zawistnym, uprzedzonym rodakom i wyjecha艂a za granic臋, gdzie wiedli spokojny, dostatni 偶ywot, maj膮c czas zar贸wno na prac臋, ko艣ci贸艂, jak i rozrywki, przy tym oczywi艣cie powi臋kszaj膮c sw贸j przysz艂y maj膮tek.
Dla tych niezdecydowanych, kt贸rych nie przekonywa艂y obrazkowe historyjki, tworzono bardziej realistyczne formy graficzne, z wykorzystaniem odpowiednio upozowanych zdj臋膰 鈥� tak by艂o w przypadku ca艂kiem licznych plakat贸w namawiaj膮cych Polki do wyjazdu. Nieomal sielskie, wiejskie uj臋cia zadowolonych Anielci, Hanusi, Janki czy R贸zi przy rozmaitych pracach rolnych i domowych, opatrzone stosownym komentarzem, obiecywa艂y stabilny byt, opiek臋 zdrowotn膮, wynagrodzenie i 偶ycie towarzyskie. Manipulowa艂y emocjami, odwo艂uj膮c si臋 do poczucia obowi膮zku polskich gospody艅 i pa艅 domu, daj膮c im przestrze艅 na bycie 鈥瀠偶ytecznymi鈥� w czasach wojny. Jak wiemy, realia takich wyjazd贸w by艂y oczywi艣cie zgo艂a inne, ponure i brutalne, o czym 艣wiadcz膮 liczne relacje i wspomnienia.
Przyk艂ady mo偶na by mno偶y膰 鈥� druki propagandowe obecne by艂y w Polsce przecie偶 nie tylko w trakcie okupacji, ale te偶 przed i po niej. Osadzone w kontek艣cie historyczno-spo艂ecznym, ewoluowa艂y, przybieraj膮c r贸偶norakie formy. 艢mia艂o korzysta艂y z ca艂ego wachlarza 艣rodk贸w wyrazu, odniesie艅 do najni偶szych pobudek, ludzkich uczu膰, l臋k贸w, potrzeb i pragnie艅, przez kolejne dekady pozostaj膮c niezmiennie skuteczn膮, na poz贸r niegro藕n膮, metod膮 perswazji.
Wszystkie wspomniane w tek艣cie druki i grafiki znajduj膮 si臋 w katalogu online BU艁.
Materia艂 opracowany przez Zesp贸艂 Oddzia艂u Zbior贸w Specjalnych BU艁.