Kap艂an robotnik贸w
By艂 cz艂owiekiem odwa偶nym i pracowitym, mocno anga偶uj膮cym si臋 w sprawy spo艂eczne, jednak gdy jako biskup lubelski w listopadzie 1948 r. zosta艂 mianowany przez papie偶a Piusa XII nowym prymasem Polski, w pierwszym odruchu chcia艂 odm贸wi膰. Jego osoba budzi艂a te偶 pewne w膮tpliwo艣ci w kr臋gu cz艂onk贸w Episkopatu Polski, cho膰by z uwagi na relatywnie m艂ody wiek 鈥� mia艂 47 lat. Poza tym nie by艂 teologiem, gdy偶 zajmowa艂y go kwestie z zakresu spo艂ecznego nauczania Ko艣cio艂a. Obydwie te cechy 鈥� wiek i znajomo艣膰 problematyki spo艂ecznej (przed 1939 r. mia艂 kontakty ze 艣rodowiskiem robotniczym, wiedzia艂 o wp艂ywach komunist贸w w tych kr臋gach), w po艂膮czeniu z szybko ujawnionymi cechami przyw贸dczymi, czyni艂y go jednak odpowiednim kandydatem do przyj臋cia roli prymasa.
By艂 艣wiadomy spoczywaj膮cego na jego barkach ci臋偶aru odpowiedzialno艣ci za losy Ko艣cio艂a w Polsce. Ju偶 w kwietniu 1950 r. zawar艂 z komunistycznym rz膮dem porozumienie, kt贸re dla wielu by艂o zbyt du偶ym ust臋pstwem wobec re偶imu. W tym czasie sytuacja duchowie艅stwa i os贸b wierz膮cych by艂a dramatyczna (w艂adze przej臋艂y zarz膮d nad 鈥濩aritasem鈥�, zwi臋ksza艂y nacisk fiskalny, wprowadza艂y ograniczenia w sprawowaniu kultu religijnego i nasila艂y represje). W sytuacji braku umowy konkordatowej kwietniowe porozumienie dawa艂o pewne podstawy prawne, kt贸re regulowa艂y wsp贸艂istnienie Ko艣cio艂a i w艂adzy pa艅stwowej. Prymas dzia艂a艂 wi臋c racjonalnie. W praktyce ust臋pstwa nie zahamowa艂y prze艣ladowa艅.
Non possumus
Gdy re偶im usi艂owa艂 podporz膮dkowa膰 sobie duchowie艅stwo, 艂ami膮c zawarte porozumienie i przyznaj膮c sobie decyduj膮cy g艂os w kwestii obsady stanowisk ko艣cielnych (co w praktyce oznacza艂o utrat臋 niezale偶no艣ci przez polski Ko艣ci贸艂), prymas w maju 1953 r. przes艂a艂 premierowi rz膮du memoria艂, kt贸ry zawiera艂 s艂ynne s艂owa: 鈥濶on possumus鈥� (Nie mo偶emy). S艂owa te by艂y wyrazem sprzeciwu wobec dzia艂a艅 re偶imu. We wrze艣niu, po kilkumiesi臋cznym zawahaniu, rz膮dz膮cy zdecydowali si臋 na uwi臋zienie prymasa. Nale偶y podkre艣li膰, 偶e nast膮pi艂o to ju偶 p贸艂 roku po 艣mierci Stalina, kt贸re to wydarzenie jest uznawane za pocz膮tek tzw. odwil偶y w polityce. Z ca艂膮 pewno艣ci膮 nie dotyczy艂a ona los贸w Ko艣cio艂a i prymasa.
Prze艂om nast膮pi艂 dopiero na fali przemian z pa藕dziernika 1956 r. Wracaj膮cy do w艂adzy W艂adys艂aw Gomu艂ka, cho膰 by艂 ortodoksyjnym komunist膮, dobrze wiedzia艂, 偶e bez uregulowania relacji z Ko艣cio艂em nie mog艂o by膰 mowy o odbudowie nawet ograniczonego zaufania Polak贸w do w艂adzy. St膮d dwa dni po s艂ynnym przem贸wieniu na placu Defilad w Warszawie, w kt贸rym pot臋pia艂 stalinizm, dw贸ch zaufanych ludzi I sekretarza KC PZPR udawa艂o si臋 do Koma艅czy, gdzie w tym czasie przebywa艂 prymas. W poczuciu odpowiedzialno艣ci za Polsk臋 i sytuacj臋 ludzi wierz膮cych kard. Wyszy艅ski, po ustaleniu pewnych warunk贸w, zgodzi艂 si臋 na powr贸t do pe艂nienia swoich obowi膮zk贸w (鈥瀓estem tego zdania od trzech lat, 偶e miejsce Prymasa Polski jest w Warszawie鈥�).
艁贸dzkie epizody
A wyzwa艅, kt贸re sta艂y wtedy przed prymasem by艂o bardzo wiele. Rozwi膮zanie jednego z nich ju偶 8 listopada 1956 r. przywiod艂o go 艁odzi. Chodzi艂o o rozmow臋 z bp. Micha艂em Klepaczem, 艂贸dzkim ordynariuszem, kt贸ry w okresie izolacji prymasa, z przyzwolenia w艂adz, kierowa艂 Konferencj膮 Episkopatu Polski. Z ca艂膮 pewno艣ci膮 nie by艂a to 艂atwa rozmowa.
Nie by艂a to oczywi艣cie jedyna wizyta prymasa Wyszy艅skiego w 艁odzi. Przyby艂 do naszego miasta chocia偶by na uroczysto艣ci milenijne w czerwcu 1967 r. Jego homilii w ko艣ciele oo. jezuit贸w przy ul. Sienkiewicza s艂ucha艂y t艂umy. Nast臋pnie duchowny koncelebrowa艂 msz臋 艣wi臋t膮 w 艂贸dzkiej katedrze, a nast臋pnie przemie艣ci艂 si臋 do Tumu.
Warto jeszcze doda膰, 偶e prymas Wyszy艅ski odwiedza艂 te偶 miasto Sieradz. Poza wzgl臋dami wynikaj膮cymi z jego urz臋du na t臋 sytuacj臋 mia艂 wp艂yw fakt, 偶e w miejscowej kolegiacie pracowa艂 ks. Apolinary Le艣niewski, by艂y wyk艂adowa w seminarium duchownym we W艂oc艂awku, kt贸rego s艂uchaczem by艂 kleryk Wyszy艅ski, w przysz艂o艣ci nazwany prymasem Tysi膮clecia.
Tekst: Dr hab. Krzysztof Lesiakowski (prof. U艁)
Redakcja: Centrum Promocji U艁