Gwa艂towny proces przekszta艂cania naturalnych siedlisk zwierz膮t przez cz艂owieka sprawia, 偶e coraz wi臋cej gatunk贸w staje przed konieczno艣ci膮 konfrontacji z tego rodzaju zmianami. Wiele z nich nie jest w stanie przystosowa膰 si臋 do bliskiej obecno艣ci cz艂owieka ani do powodowanych przez niego zmian w 艣rodowisku. Z drugiej strony coraz liczniejsza grupa gatunk贸w adaptuje si臋 do 偶ycia w otoczeniu, kt贸rego nieod艂膮czn膮 cz臋艣ci膮 jest cz艂owiek, a stopie艅 przystosowywania si臋 niekt贸rych do 偶ycia w krajobrazie miejskim jest tak wysoki, 偶e z trudem funkcjonuj膮 one bez zasob贸w dostarczanych przez ludzi.
Zjawisko to jest obserwowane na ca艂ym 艣wiecie. Zesp贸艂 naukowc贸w z Wydzia艂u Biologii i Ochrony 艢rodowiska Uniwersytetu 艁贸dzkiego, pod kierunkiem prof. Piotra Miniasa od blisko dekady bada proces urbanizacji ptak贸w na przyk艂adzie 艂yski - pospolitego ptaka wodnego gniazduj膮cego w trzcinowiskach.
Teraz naukowcy z Katedry R贸偶norodno艣ci Biologicznej, Dydaktyki i Bioedukacji id膮 o krok dalej. B臋d膮 bada膰 to, jak urbanizacja wyp艂ywa na zmiany w organizmach ptak贸w na poziomie genetycznym, a tak偶e sprawdza膰, czy uk艂ad odporno艣ciowy ptak贸w funkcjonuje inaczej w zmienionym przez cz艂owieka 艣rodowisku.
Genetyczny mechanizm
Badania fauny miast wskazuj膮 na ca艂y szereg zmian na poziomie hormonalnym, fizjologicznym czy odporno艣ciowym. Z drugiej strony wiadomo, 偶e przynajmniej niekt贸re z przystosowa艅 powinny utrwala膰 si臋 genetycznie na drodze zmian mikroewolucyjnych, czyli niewielkich korekt DNA, kt贸re w istotny spos贸b mog膮 poprawia膰 funkcjonowanie osobnik贸w w 艣rodowisku zurbanizowanym.
Plastyczno艣膰 behawioralna, czyli to jak zwierz臋 dostosowuje swoje zachowanie do nowych warunk贸w, jest do艣膰 艂atwa do zaobserwowania, a badania na ten temat s膮 prowadzone na ca艂ym 艣wiecie. Nie wiemy jednak, czy zmiany w zachowaniu wynikaj膮 jedynie z tej plastyczno艣ci, czy mo偶e maj膮 one pod艂o偶e genetyczne. Na tym w艂a艣nie skupiamy si臋 w nowym projekcie. Prowadzimy badania na genach behawioralnych, czyli takich, o kt贸rych ju偶 wiemy, 偶e w jaki艣 spos贸b decyduj膮 o zachowaniu. Sprawdzimy na przyk艂ad, czy tendencja do zachowa艅 agresywnych ma pod艂o偶e genetyczne
鈥� m贸wi prof. Piotr Minias.
艁贸dzcy naukowcy chc膮 zbada膰 tak偶e, co dzieje si臋 dalej z osobnikami, kt贸re ju偶 wnikn臋艂y do miast.
Interesuje nas, czy ekspozycja na zupe艂nie inne 艣rodowisko sprawia, 偶e pewne zmiany zapisuj膮 si臋 na poziomie genetycznym
鈥� wyja艣nia biolog.
Dodatkowo w ramach projektu b臋d膮 prowadzone poszukiwania nowych gen贸w, kt贸re mog膮 odpowiada膰 za nierozpoznane jeszcze adaptacje ptak贸w do 偶ycia w miastach. Wyniki bada艅 maj膮 poszerzy膰 nasz膮 wiedz臋 o mechanizmach i procesach decyduj膮cych o skutecznym przystosowaniu si臋 i funkcjonowaniu zwierz膮t w bliskim s膮siedztwie cz艂owieka.
Kto do miasta?
Trudno znale藕膰 jedn膮 miar臋 tego, co decyduje, 偶e okre艣lone gatunki adaptuj膮 si臋 do 偶ycia w mie艣cie.
Uwa偶a si臋, 偶e gatunki, kt贸re s膮 w stanie efektywnie wnikn膮膰 do miast i w nich funkcjonowa膰, to gatunki mocno plastyczne, kt贸re nie s膮 wysoko wyspecjalizowane czy zawi膮zane z okre艣lonym zasobem naturalnym. W ekologii m贸wimy o szerokiej niszy ekologicznej. B臋d膮 to wi臋c zwierz臋ta mog膮ce zdobywa膰 r贸偶ne rodzaje pokarmu, a tak偶e gniazdowa膰 i odbywa膰 l臋gi w zr贸偶nicowanym 艣rodowisku
鈥� t艂umaczy prof. Minias.
W艣r贸d ptak贸w doskona艂ym przyk艂adem skuteczno艣ci adaptacyjnej b臋dzie wr贸bel domowy, kt贸ry obecnie wyst臋puje niemal wy艂膮cznie na obszarach zurbanizowanych miejskich i wiejskich, nie ma go za to prawie w og贸le w jego pierwotnych, naturalnych siedliskach.
Kolejnym przyk艂adem mo偶e by膰 sroka, kt贸ra pierwotnie gniazdowa艂a w terenach dolin rzecznych, a teraz jest jednym z najliczniejszych gatunk贸w ptak贸w wyst臋puj膮cych w miastach
鈥� dodaje biolog.
艁yska miejska
Dlaczego wi臋c obiektem bada艅 jest niepozorna 艂yska?
Wyb贸r pad艂 na 艂ysk臋, poniewa偶 jest to gatunek, kt贸ry w艂a艣nie przechodzi proces urbanizacji wnika j膮c do miast centralnej Europy
鈥� wyja艣nia pomys艂odawca projektu badawczego.
Projekt 鈥濵ikroewolucja 偶ycia w miastach 鈥� genetyczne mechanizmy proces贸w urbanizacji zwierz膮t鈥� rozpocz膮艂 si臋 w ubieg艂ym roku i potrwa kolejne cztery lata. Jest prowadzony w czterech polskich o艣rodkach (艁贸d藕, Warszawa, Pozna艅 i Aglomeracja 艢l膮ska) i w czterech obszarach pozamiejskich.
Trwa faza wst臋pna projektu, czyli zbieranie materia艂u badawczego. Zako艅czymy j膮 jeszcze w tym roku. P贸藕niej skupimy si臋 na analizach laboratoryjnych, genetycznych, tak aby m贸c por贸wna膰 mi臋dzy sob膮 populacje zwi膮zane z r贸偶nymi 艣rodowiskami.
鈥� m贸wi prof. Minias.
Projekt finansowany jest z 艣rodk贸w Narodowego Centrum Nauki. Zako艅czy si臋 w 2026 roku.
Materia艂: Wydzia艂 Biologii i Ochrony 艢rodowiska
Redakcja: Centrum Promocji U艁