Stosowanie systemu masowej inwigilacji uzasadniane jest przez w艂adze potrzeb膮 poprawy bezpiecze艅stwa: skuteczniejsz膮 prewencj膮 i zwi臋kszeniem wykrywalno艣ci przest臋pstw. Cho膰 wykorzystanie kamer do biometrycznej identyfikacji obywateli nie ma 鈥� jak dot膮d 鈥� podstawy prawnej, to zaawansowane technologicznie kamery Huawei s膮 instalowane. Poniewa偶 umowa mi臋dzy serbskim MSW i chi艅skim koncernem jest tajna, to trudno jest dok艂adnie stwierdzi膰 ile kamer zosta艂o dotychczas zainstalowanych; w膮tpliwo艣ci budzi nawet liczba urz膮dze艅 zakupionych od chi艅skiego koncernu, kt贸ra mo偶e znacznie przekracza膰 t臋 zadeklarowan膮. Ponadto wielu serbskich ekspert贸w wskazuje, 偶e pomimo braku podstaw prawnych policja wykorzystuje ju偶 funkcje identyfikacji biometrycznej do inwigilowania spo艂ecze艅stwa na co dzie艅. Organizacje pozarz膮dowe podejrzewaj膮, 偶e kamery by艂y wykorzystywane mi臋dzy innymi do namierzania w lecie 2020 roku. Pr贸ba wprowadzenia ustawy wydaje si臋 wi臋c by膰 raczej form膮 zalegalizowania istniej膮cych dzia艂a艅 pa艅stwa w tym zakresie, a nie stworzeniem ram prawnych do rozpocz臋cia ich wdra偶ania.
Dlaczego w艂adze Serbii wycofa艂y si臋 z wprowadzenia ustawy?
Wed艂ug ministra spraw wewn臋trznych Aleksandra Vulina ustawa ma na celu legalizacj臋 narz臋dzi pozwalaj膮cych na identyfikacj臋 twarzy i sylwetek przest臋pc贸w, kt贸re maj膮 pomaga膰 policji w wykrywaniu sprawc贸w morderstw i najpowa偶niejszych przest臋pstw. Projekt ustawy zosta艂 jednak szybko wycofany , kt贸ry uzna艂, 偶e kontrowersyjne prawo nie powinno by膰 uchwalone przed planowanymi na wiosn臋 przysz艂ego roku wyborami.
Natomiast zdaniem szefa serbskiego MSW ustawa zosta艂a wycofana na skutek sprzeciwu medi贸w, organizacji pozarz膮dowych i opozycji politycznej, kt贸rych protesty zosta艂y zainspirowane i sfinansowane przez zachodnie s艂u偶by wywiadowcze. Jednak oba powy偶sze uzasadnienia s膮 dyskusyjne. Prezydent Vu膷i膰 cieszy si臋 ogromnym poparciem spo艂ecznym, a kwestia wykorzystywania przez w艂adze narz臋dzi inwigilacyjnych nie jest obiektem powszechnej troski obywateli. R贸wnie trudna do obrony jest spiskowa teoria szefa MSW: obawy organizacji pozarz膮dowych s膮 podzielane przez relatywnie niewielki, obywatelski sektor spo艂ecze艅stwa; wsp贸艂praca z Huawei jest rozwijana od lat, a na serbskiej scenie politycznej 鈥� poza niewielkimi wyj膮tkami 鈥� panuje konsensus wzgl臋dem wsp贸艂pracy z Chinami, kt贸re stanowi膮 kapita艂 polityczny nie tylko dla rz膮dz膮cej partii SNS.
I cho膰 faktycznie organizacje pozarz膮dowe alarmowa艂y, 偶e ustawa b臋dzie dawa艂a w艂adzom narz臋dzia naruszaj膮ce prywatno艣膰 obywateli, to ich g艂os w publicznej debacie na temat wykorzystywania kamer nie jest szczeg贸lnie s艂yszalny. Z kolei wsp贸艂praca z Huawei, jako firmy coraz powszechniej uto偶samianej w pa艅stwach demokratycznych z zagro偶eniem dla bezpiecze艅stwa, w zasadzie nie jest podnoszona jako argument przeciw ustawie. W膮tpliwo艣ci budzi przede wszystkim pytanie: kto b臋dzie mia艂 dost臋p do danych wra偶liwych i jak b臋d膮 one wykorzystywane?
Potencjalne ryzyko zwi膮zane z naruszaniem podkre艣la serbski komisarz ds. informacji o znaczeniu publicznym i ochrony danych osobowych Milan Marinovi膰, wskazuj膮c, 偶e prawodawstwo pa艅stwowe nie spe艂nia kryteri贸w wymaganych dla implementacji takiego systemu; przed wprowadzeniem kamer wyposa偶onych w technologi臋 rozpoznawania twarzy konieczne jest uchwalenie ustawy o przetwarzaniu danych biometrycznych i nadzorze wideo. Z kolei by艂y komisarz Rodoljub 艩abi膰, odnosz膮c si臋 do projektu ustawy wskaza艂 na mgliste sformu艂owania, kt贸re stwarzaj膮 szerokie spektrum interpretacyjne, a co za tym idzie mo偶liwo艣ci nadu偶ywania takiego systemu przez pa艅stwo. 艩abi膰 zaznaczy艂 r贸wnie偶, 偶e cho膰 policja na 艣wiecie u偶ywa podobnego oprogramowania w celu identyfikacji sprawc贸w przest臋pstw, to poza dyskusj膮 jest fakt, 偶e mo偶e by膰 ono nadu偶ywane w celach politycznych: inwigilowaniu przeciwnik贸w rz膮du, opozycji i dziennikarzy. Innymi s艂owy, chi艅skie smart city mo偶e pom贸c w konsolidacji autorytarnego zwrotu w systemie politycznym Serbii pod rz膮dami prezydenta Vu膷i膰a.
Przysz艂o艣膰 wsp贸艂pracy Serbii z Huawei
We wrze艣niu 2020 roku prezydenci Vu膷i膰 i Trump podpisali w Waszyngtonie deklaracj臋 w sprawie bezpiecze艅stwa sieci 5G. Chocia偶 Chiny nie zosta艂y wymienione w tek艣cie dokumentu wprost, to jego zapisy o zakazie korzystania z us艂ug 5G przez 鈥瀗iezaufanych dostawc贸w鈥� 鈥� cho膰 formalnie niezobowi膮zuj膮ce 鈥� wskazywa艂y jednoznacznie na Huawei. W konsekwencji przetarg na sie膰 5G w Serbii, kt贸ry jesieni膮 2020 roku przesuni臋to ma wiosn臋 tego roku (oficjalnie z powodu pandemii Covid-19) do tej pory nie zosta艂 og艂oszony. Zaledwie miesi膮c po spotkaniu z prezydentem Trumpem, przyw贸dca Serbii pr贸bowa艂 w rozmowie z czo艂owym chi艅skim dyplomat膮 i radc膮 stanu Yang Jiechi deprecjonowa膰 znaczenie ustale艅 z Waszyngtonu, sugeruj膮c, 偶e interesy chi艅skiego giganta telekomunikacyjnego w Serbii s膮 niezagro偶one. Odnosz膮c si臋 po艣rednio do przetargu na 5G, prezydent Vu膷i膰 m贸wi艂 o naciskach na jego ma艂y kraj ze strony wielkich mocarstw, kt贸rym on nie zamierza ulega膰, a rosn膮c膮 presj臋 z zewn膮trz uzna艂 za najlepszy probierz doskona艂ej wsp贸艂pracy serbsko-chi艅skiej. Podobnej argumentacji o naciskach z zewn膮trz minister spraw wewn臋trznych u偶ywa obecnie w odniesieniu do realizowanego wsp贸lnie z Huawei projektu safe city. Z kolei premier Ana Brnabi膰 jako pretekstu do odroczenia przetargu na 5G u偶ywa argumentu o potrzebie udoskonalenia w pierwszej kolejno艣ci istniej膮cej infrastruktury 3G i 4G.
Wydaje si臋 zatem, 偶e r贸wnolegle ze zmniejszeniem zainteresowania Serbi膮 przez obecn膮 administracj臋 ameryka艅sk膮, co wida膰 m.in. na przyk艂adzie braku aktywno艣ci filii ameryka艅skiego banku DFC w Belgradzie, prace nad wdro偶eniem sieci 5G we wsp贸艂pracy z Huawei post臋puj膮, a deklaracje serbskiego rz膮du stanowi膮 po prostu form臋 gry na czas. Ponadto, o odchodzeniu od postanowie艅 waszyngto艅skich 艣wiadczy po艣rednio fakt, 偶e og艂oszone w ich ramach przenosiny ambasady Serbii do Jerozolimy pozostaj膮 na etapie deklaratywnym.
Nawet je艣li chi艅ski koncern zosta艂by wykluczony z rynku 5G, to decyzja ta raczej nie zaszkodzi innym projektom realizowanym przeze艅 w ostatnim czasie: w marcu ubieg艂ego roku Huawei otwar艂o w Kragujevacu, we wrze艣niu w Belgradzie zainaugurowano dzia艂alno艣膰 Centrum Innowacji i Rozwoju Cyfryzacji Huawei, natomiast obecnie, przy aktywnym wsparciu serbskiego ministerstwa edukacji, chi艅ski koncern rozwija wsp贸艂prac臋 z lokalnymi politechnikami. Podobnie wdra偶anie projektu belgradzkiego safe city, kt贸re odbywa si臋 pomimo podstaw prawnych, nie wydaje si臋 zagro偶one.