Bartosz Kowalski & Dominik Mierzejewski
Kreatywna ksi?gowo?? Pekinu?
Bartosz Kowalski: format 17+1 zabrn?? w ?lepy zau?ek, a polityczn? cen? za t? sytuacj? poniesie Xi Jinping, który w ub. roku zdecydowa? o przej?ciu roli gospodarza formatu od premiera ChRL. W?ród przedstawicieli unijnych cz?onków formatu, a? sze?? państw wys?a?o na szczyt urz?dników ni?szej rangi (ministrów), co wydaje si? by? sygna?em w równym stopniu komunikuj?cym rozczarowanie dotychczasowymi efektami dzia?ania formatu, co wskazaniem, ?e pod rz?dami Xi Jinpinga Chiny sta?y si? państwem, z którym wspó?praca polityczna sta?a si? trudna do zaakceptowania. Personalny wymiar szczytu potwierdza równie? fakt, ?e oprócz szefa MSZ Wang Yi wzi?li w nim tak?e udzia? zaufani Xi Jinpinga: wp?ywowy szef Centralnej Grupy Kierowniczej ds. Zagranicznych Yang Jiechi, dyrektor Biura Generalnego KC KPCh Ding Xuexiang oraz He Lifeng szef Narodowej Komisji Rozwoju i Reform.
Gospodarze próbowali dyskontowa? sygna?y o zdystansowaniu si? kolejnych państw z udzia?u w szczycie poprzez ?onglowanie liczbami, które nie odzwierciedlaj? rosn?cej asymetrii gospodarczej dziel?cej Chiny i pozosta?e państwa formatu, które do owego rozczarowania doprowadzi?y. Jeszcze przed rozpocz?ciem szczytu dziennik ?Global Times” obwie?ci?, ?e handel ChRL z Europ? ?rodkowo-Wschodni? przekroczy? w 2020 roku warto?? 100 mld USD. Jednak ogólna warto?? wymiany handlowej zaciemnia rzeczywisty obraz: dla Europy ?rodkowo-Wschodniej problemem jest ogromna i rosn?ca nierównowaga w tym zakresie (np. wed?ug danych chińskiego urz?du celnego wymiana handlowa pomi?dzy Polsk? i Chinami przekroczy?a w ub.r. 30 mld USD, jednak deficyt po stronie Polski wyniós? a? 22,4 mld USD). Ponadto, osi?gni?cie progu 100 mld USD mia?o wed?ug deklaracji chińskich nast?pi? ju? w 2015 roku. Wobec powy?szego zapewnienie Xi Jinpinga, ?e w ci?gu pi?ciu kolejnych lat Chiny zamierzaj? importowa? z regionu towary o warto?ci 170 mld USD trudno jest uzna? za wiarygodne, zw?aszcza w perspektywie ?podwójnego obiegu” w gospodarce wdra?anego obecnie przez Pekin.
Tak pojmowanej kreatywnej ksi?gowo?ci w przemówieniu Xi Jinpinga znalaz?o si? wi?cej. Przywódca ChRL mówi?, ?e ?17+1 to wi?cej ni? 18”, odnosz?c si? do ponad 20 mechanizmów wspó?pracy sektorowej (sekretariatów), które nominalnie zapewniaj? udzia? ka?dego państwa Europy ?rodkowo-Wschodniej w wspó?tworzeniu dzia?ań formatu poprzez koordynowanie dzia?ań państw cz?onkowskich w jednym lub dwóch (jak w przypadku Polski) obszarach wspó?pracy. W rzeczywisto?ci ów podzia? pracy w formacie nie wypracowa? znacz?cych projektów transnarodowych, a Xi Jinping jako dowód licznych sukcesów wspó?pracy multilateralnej wymieni? te, które s? efektem dwustronnych porozumień, w tym Port Pireus (inwestycja z 2016 roku, sprzed przyst?pienia Grecji do 16+1), hut? Smederevo, most Pelje?ac oraz modernizacj? linii kolejowej Budapeszt-Belgrad (która jako projekt nominalnie trójstronny jest przez Chiny koordynowana na poziomie bilateralnym, oddzielnie z W?grami i Serbi?).
Natomiast w zakresie zadań stoj?cych przed formatem Xi Jinping, oprócz wspomnianego powy?ej zwi?kszenia importu z Europy ?rodkowo-Wschodniej (g?ównie produktów rolnych), wskaza? na synchronizacj? dzia?ań w obszarze przyspieszenia budowy infrastruktury transportowej i wspó?pracy celnej. Ponadto, przywódca ChRL zakomunikowa?, ?e Chiny chc? wykorzysta? przysz?oroczne zimowe Igrzyska Olimpijskie w Pekinie jako okazj? do pog??bienia wspó?pracy sportowej z Europ? ?rodkowo-Wschodni?.
Istotnie, organizacja olimpiady b?dzie bardzo wa?na dla politycznej pozycji Xi Jinpinga, jednak nie ze wzgl?du na rywalizacj? sportow?, ale masowe represje wobec ludno?ci natywnej w Xinjiangu, które administracja Donalda Trumpa okre?li?a w kategoriach ludobójstwa. Jak wskazuje Steve Tsang z SOAS, organizacja igrzysk ma dowie??, ?e Chiny pod rz?dami Xi skutecznie poradzi?y sobie z pandemi?, inaczej ni? zachodnie demokracje (oraz zmagaj?ca si? z organizacj? letnich igrzysk Japonia). W tym wzgl?dzie bojkot IO w Pekinie ze wzgl?du na powa?ne ?amanie prawa cz?owieka w Xinjiangu, w roku w którym Xi jako pierwszy przywódca po Mao ma przekroczy? limit dwukadencyjno?ci, b?dzie sygna?em dla kierownictwa partii i chińskiego spo?eczeństwa, ?e obecna polityka wp?dza Chiny w mi?dzynarodow? izolacj?, lub co najmniej ostracyzm. To wa?na kwestia, wobec której europejskie państwa 17+1 b?d? musia?y wkrótce zaj?? stanowisko i nale?y oczekiwa?, ?e wi?kszo?ci przypadków b?dzie to poparcie dla bojkotu.
Jak wygl?da zarz?dzania formatem?
Dominik Mierzejewski: analizuj?c przemówienie przewodnicz?cego Xi Jinpinga rozpoczynaj?ce forum nale?y podkre?li?, i? jako gospodarz by? on obecny na szczycie po raz pierwszy. Poprzednio Xi Jinping spotka? si? z liderami Europy ?rodkowo-Wschodniej w Pekinie w 2015 roku, przed szczytem w Suzhou. Wówczas uzna?, ?e stosunki z Europ? ?rodkow? wpisuj? si? chińsk? strategi? relacji Po?udnie-Po?udnie. O globalnym Po?udniu nie by?o teraz mowy, ale tym razem nale?y zwróci? uwag? na wskazanie mechanizmów wspó?pracy, które literalnie bior? swój pocz?tek w modelu wewn?trznego zarz?dzania. Po pierwsze – u?ycie has?a wzywaj?cego do twórczego inicjowania wspó?pracy przez anonsowanie pionierskich rozwi?zań (kaituo silu开拓思路), po drugie – frazy odnosz?cej si? do popularnej formy rozwoju regionalnego w Chinach ?ten kto pierwszy wypróbuje stosowne rozwi?zania a jego model b?dzie efektywny, b?dzie móg? jako pierwszy go implementowa? i promowa?” (xian shi xian xing先试先行) i po trzecie – przywo?anie sloganu wspó?pracy regionalnej promowanej przez Pekin w odniesieniu do integracji gospodarczej wewn?trz Chin np. w Dolinie rzeki Jangcy (kua quyu hezuo 跨区域合作). Zasada xianshi xianxing pokazuje jak ogromn? rol? w strukturach Chin odgrywa rywalizacja horyzontalna, która z jednej strony jest motorem rozwojowym chińskiej gospodarki, z drugiej pozycjonuje Pekin jako ?ostatecznego arbitra” w rozwi?zywania sporów mi?dzy prowincjami, jednocze?nie wzmacniaj?c relacje wertykalne.
We wspó?pracy wielostronnej (przynajmniej trójstronnej) Chiny mog? si? pochwali? zaledwie budow? po??czenia kolejowego Belgrad-Budapeszt oraz budowa mostu Pelje?ac wspó?finansowanego przez Uni? Europejsk?. Najwi?ksza, wymieniona przez Xi Jinpinga chińska inwestycja jest jednak w Pireusie a to przecie? bilateralna wspó?praca. W du?ej mierze pokazuje to, i? w?adze w Pekinie kalkuj? model zarz?dzania wewn?trznego centrum-prowincja i adaptuj? go do relacji w formacie 17+1. Dodatkowo istotnym elementem zarz?dzania formatem jest fakt, i? sekretariat znajduje si? w Pekinie co sugeruje naturalnie, i? centrum 17+1 jest w stolicy Chin. Z jednej strony trudno si? temu dziwi?, bo Pekin nabywa do?wiadczenia mi?dzynarodowego, z drugiej pokazuje, i? bez wi?kszego wyczucia i próby zrozumienia regionu inicjatywa ta b?dzie marginalizowana. Ponadto przewodnicz?cy Xi odniós? si? do inicjatywy Pasa i Szlaku i roli 17+1 u?ywaj?c s?owa duijie – co w partyjnych dokumentach chińskiej polityki wewn?trznej interpretowane jest jako raczej bierne przy??czenie do inicjatywy ni? realne wspieranie aktualnej polityki. To sygna?, który mo?e by? ró?nie interpretowany. Po pierwsze strony z uwagi na realnie niewielkie korzy?ci gospodarcze nie realizuj? optymistycznie zak?adanych przez Pekin celów; po drugie jest to dyplomatyczna reakcja Pekinu na aktywn? polityk? Stanów Zjednoczonych, w tym zwi?zan? z projektami inicjatywy Trójmorza. Innymi s?owy, Pekin nie chce otwiera? kolejnych frontów, które i tak nie b?d? rzutowa?y na pozycj? Chin w relacjach globalnych, bo ta kszta?towana jest w regionie Azji Wschodniej. Z drugiej strony niska ranga polityczna przedstawicieli a? sze?ciu państw uczestników formatu oznacza, i? uznano w tych stolicach, ?e umowy gospodarcze nie s? na tyle lukratywne, aby wysy?a? na spotkanie g?owy państw. By? mo?e trafi?y tu sygna?y, ?e takie fora to tylko swego rodzaju teatrum – jak pisze Lucian Pye – o relacjach centrum z prowincjami, które musi by? odegrane tak by wzmocni? pozycj? polityczn? organizatora i da? ?twarz” (mianzi) liderowi – reszta jest wtórna. Na tym tle do?? paradoksalnie wygl?da uczestnictwo prezydenta Andrzeja Dudy przy zerowym stanie podpisanych umów – przynajmniej zgodnie z list? chińskiego MSZ.
Jak? form? przybra?y umowy na szczycie?
Dominik Mierzejewski: jak poda?o chińskie MSZ ??cznie podpisano 88 dokumentów, z czego 35 to porozumienia mi?dzyrz?dowe a 53 to porozumienia handlowe. Analizuj?c dok?adn? form? dokumentów nale?y zauwa?y?, ?e a? 34 stanowi?y protoko?y ustaleń, 19 to porozumienia, 11 to umowy handlowe, osiem w formie aide memoire, 3 to plany wspó?pracy turystycznej a 2 to porozumienia z warunkami kontraktów. Wa?na jest te? struktura podpisanych umów: brakuje porozumień o wspó?pracy wielostronnej a obie strony wykorzystuj? format do zacie?niania wspó?pracy bilateralnej. W umowach dominuje sektor rolniczy i odnawialnych ?róde? energii.
W odniesieniu do umów mi?dzyrz?dowych istotne jest otwarcie w Bu?garii Luban Workshop（鲁班工坊）przez uczelni? z Tianjinu. To odpowiednik Instytutów Konfucjusza odpowiedzialny jednak nie za promowanie kultury i j?zyka a za przygotowanie przysz?ych kadr technicznych. Ta forma wspó?pracy jest bardzo popularna w Afryce. Ponadto w wykazie opublikowanym przez MSZ ChRL nie ma umów z Polsk? i S?oweni? natomiast dominuj? porozumienia z Serbi? i W?grami. Budapeszt od pocz?tku istnienia formatu pozycjonuje si? jako hub umi?dzynarodowienia chińskiej waluty RMB st?d nic dziwnego, ?e cztery porozumienia dotycz? dzia?ań w?gierskiej filii Bank of China. Huawei podpisa? kolejno protoko?y wspó?pracy z firmami greckimi, w?gierskimi i serbskimi, natomiast państwa ba?kańskie zobowi?za?y si? do zakupu farm wiatrowych. Kwestie aktywno?ci Bank of China widoczne s? równie? w umowie mi?dzy gie?d? papierów warto?ciowych w Zagrzebiu z oddzia?em Bank of China w Belgradzie. To jeden z elementów pozyskiwania zasobów kapita?owych w momencie ograniczeń ze strony Zachodu. Jako ciekawostk? nale?y uzna?, ?e w wykazie porozumień znajduj? si? te? umowy wewn?trz chińskie np. na linie kredytowe EXIM Banku czy China Development Bank dla konglomeratów chińskich, co mo?e by? zwi?zane z ich dzia?alno?ci? w państwach Europy ?rodkowej. Mowa tu o specjalnych kredytach np. dla Wang Hua Investement Group w wysoko?ci 150 mln euro (punkt 19 dokumentu), które z pewno?ci? nie b?d? przeznaczone na inwestycje greenfield a brownfield. Zwraca równie? uwag? fakt, ?e Pekin stopniowo w??cza w?adze regionalne do aktywizacji relacji paradyplomatycznych co mo?e stanowi? próby limitowania asymetrii w relacjach wzajemnych i pokazywania mniej kontrowersyjnej polityczne wspó?pracy opartej na dyplomacji publicznej. W opublikowanej li?cie MSZ pojawiaj? si? takie miasta jak Harbin, Suzhou, Canzhou (prowincja Hebei), Szanghaj czy nawet Hainan. Ponadto z uwagi na państwowy modus operandi chińskiej gospodarki w?adze centralne promuj? takie firmy jak China Gezhouba Group Company Limited (firma in?ynieryjna i budowlana z Wuhanu), Power China czy Dong Fang Electric z siedzib? w Chengdu. Tu g?ównie promowany jest eksport technologii w zakresie alternatywnych ?róde? energii takich jak elektrownie wiatrowe. To jeszcze raz u?wiadamia, ?e wspó?praca z partnerami biznesowymi ze struktur kapitalizmu państwowego wymaga namaszczenia politycznego a nie zawsze jest to korzystne dla podmiotów, które funkcjonuj? w innych ekosystemach gospodarczych i nie zawsze do umów gospodarczych opiewaj?cych na kilka milionów dolarów nale?y wysy?a? reprezentacj? polityczn? w randze g?owy państwa. To zreszt? g?ówny problem w relacjach gospodarczych Unii Europejskiej z Chińsk? Republik? Ludow?.
Co dalej z 17+1?
Bartosz Kowalski: szczyt w Pekinie pokaza?, ?e Chiny b?d? koncentrowa? swoje dzia?ania na państwach ba?kańskich oraz (w znacznie mniejszym stopniu) na unijnych państwach formatu (przede wszystkim na W?grzech). Dlaczego? Po?redniej odpowiedzi udzieli? w pa?dzierniku 2020 roku Yang Jiechi, który odwiedzi? Serbi? w reakcji na aktywne w??czenie si? USA i UE w powstrzymywanie wp?ywów ChRL na Ba?kanach Zachodnich. Wówczas Yang Jiechi wskaza? dwie g?ówne przes?anki polityki chińskiej w regionie: po pierwsze – ?Serbia jest wa?n? bram? Chin do Europy ?rodkowo-Wschodniej”, po drugie – relacje dwustronne wpisuj? si? kwestie ?ochrony interesów wspólnych dla państw rozwijaj?cych si?”. I chocia? w wyst?pieniu Xi Jinpinga, tak jak przed sze?cioma laty w Suzhou, nie znalaz?o si? odniesienie do Europy ?rodkowo-Wschodniej jako globalnego Po?udnia, to geograficzno-polityczny rozk?ad umów zawartych na szczycie wskazuje wyra?nie, gdzie b?d? koncentrowa? si? dzia?ania Pekinu w najbli?szym czasie. Chiny b?d? d??y? do wykorzystaniu potencja?u i wzmocnieniu wspó?pracy dwustronnej przede wszystkim w państwach ba?kańskich, które jako państwa rozwijaj?ce si? maj? si? skupi? wokó? ChRL. Tak jak w przypadku narracji towarzysz?cej chińskiej dyplomacji maseczkowej i szczepionkowej na Ba?kanach, Chiny b?d? k?ad?y nacisk na solidarno?? dzia?ań i wspólnot? interesów państw rozwijaj?cych si?, wobec politycznych, gospodarczych i normatywnych regu? narzucanych przez Zachód. Równolegle – g?ównie w oparciu o relacje bilateralne wzmocnione statusem partnerstw strategicznych – b?d? tworzy? korytarz transportowy przez Grecj? i Serbi? do W?gier, jako hubu logistycznego obs?uguj?cego handel Chin z Europ? Zachodni? i ?rodkowo-Wschodni?.
Szczyt pekiński potwierdzi? ponadto, ?e Chiny interpretuj? zmniejszenie zainteresowania formatem przede wszystkim przez pryzmat nacisków Stanów Zjednoczonych, co da? do zrozumienia wiceminister spraw zagranicznych i szef sekretariatu 17+1 Qin Gang. I chocia? region faktycznie sta? si? w ostatnich latach obszarem wzmo?onej rywalizacji mocarstw, to ujmowanie polityki zagranicznej państw E?W wy??cznie w kontek?cie ich zale?no?ci od USA, wskazuje raczej na projekcj? w?asnego modelu relacji Chin z ma?ymi i ?rednimi państwami. Taka interpretacja przyczyn obecnego impasu 17+1 sugeruje równie?, ?e Pekinowi brakuje wyczucia dynamiki zachodz?cej w polityce zagranicznej państw demokratycznych, w których – jak na przyk?ad w Czechach czy w Polsce – ?karta chińska” staje si? coraz wa?niejszym czynnikiem gry politycznej, zarówno na szczeblu centralnym, jak i lokalnym. Relacje mi?dzypaństwowe s? wszak równie cz?sto wynikiem zmian w polityce wewn?trznej (mi?dzy- i wewn?trzpartyjnej), jaki i wypadkow? kierowania si? ró?nymi warto?ciami i kalkulacj? potencjalnych korzy?ci i strat w polityce mi?dzynarodowej.
Wreszcie sprawa organizacji przysz?ego spotkania przywódców – wbrew o?mioletniej tradycji nie wskazano państwa, które b?dzie organizatorem szczytu w kolejnym roku. Nie opublikowano równie? wytycznych, które negocjowane wspólnie przez wszystkich cz?onków formatu wskazywa?y na osi?gniecie konsensusu, przynajmniej w podstawowych sprawach. Zamiast tego przedstawiono jedynie ?Plan Dzia?ań z Pekinu”. Potwierdza to rosn?cy rozd?wi?k pomi?dzy uczestnikami formatu, który mo?na interpretowa? jako stopniowe wygaszenie tej formu?y przez zmniejszenie cz?stotliwo?ci i/lub rangi spotkań.