Czasem m贸wimy o kim艣 z politowaniem, 偶e to lebiega, byle lebiega, a w jednej z powie艣ci Tadeusza Do艂臋gi-Mostowicza znajduje si臋 cytat: "Tylko zwyczajny wiejski hamulec, 膰wok czy lebiega nie umia艂 pozna膰 si臋 na takim niewinnym 偶arcie i podnosi艂 alarm, za co oczywi艣cie dostawa艂 po klawiaturze albo kopniaka w denko".
S艂owniki wsp贸艂czesnego j臋zyka polskiego informuj膮, 偶e 濒别产颈别驳膮 okre艣lamy cz艂owieka niezaradnego i niezdarnego (ich autorzy dodatkowo informuj膮, 偶e s艂owo to ma charakter obra藕liwy). W s艂owniku pod red. Witolda Doroszewskiego czytamy, 偶e lebiega to niedo艂臋ga, oferma, a ilustracj膮 u偶ycia tego rzeczownika jest cytat z tekstu Stefana Wiecheckiego, popularnie nazywanego Wiechem, kt贸ry dokumentowa艂 gwar臋 warszawsk膮: "A ten lebiega z br贸dk膮 i sakwoja偶em kto to b臋dzie taki". W s艂owniku podano informacj臋, 偶e wyraz ten jest by膰 mo偶e zniekszta艂ceniem wyrazu lebioda w znaczeniu 'chwast' (por. ros. lebieda 'chwast').
Do艣膰 cz臋sto si臋 zdarza, 偶e nazw ze 艣wiata przyrody u偶ywamy na okre艣lenie ludzi. M贸wimy, 偶e kto艣 jest chytry jak lis, pracowity jak pszczo艂a, z艂y jak osa, zachowuje si臋 jak zwierz臋. Przy czym zazwyczaj dostrzega si臋 negatywne cechy r贸偶nych zwierz膮t, np. wilk symbolizuje krwio偶erczo艣膰, osio艂 - up贸r i g艂upot臋, 艣winia - brud, 偶mija - podst臋pno艣膰 itd. Taki spos贸b warto艣ciowania zwierz膮t wnika z ludzkiej tendencji do patrzenia na otaczaj膮cy 艣wiat z perspektywy cz艂owieka, kt贸ry uwa偶a si臋 za swoiste centrum wszech艣wiata. Rzadziej w funkcji metaforycznej, kt贸ra odnosi艂aby si臋 do cz艂owieka, wykorzystuje si臋 nazwy ro艣lin. Jednym z takich przyk艂ad贸w jest w艂a艣nie nazwa lebioda (艂补肠. Chenopodium album) 'komosa bia艂a'. Nazwa ta ma star膮 metryk臋 - by艂a notowana bowiem ju偶 w staropolszczy藕nie; funkcjonowa艂a r贸wnie偶 w postaci obocznej 艂辞产辞诲补. Przez wieki odnosi艂a si臋 wy艂膮cznie do gatunku ro艣liny. Rozszerzenie znaczenia spowodowane wygl膮dem ro艣liny, traktowanej jako ma艂o u偶yteczna, dokona艂o si臋 najpewniej w XIX wieku, prawdopodobnie najpierw w mowie ludu wiejskiego. S艂ownik warszawski (zbieraj膮cy m.in. s艂ownictwo XIX-wieczne) jako pierwszy przy ha艣le lebioda jako podstawowe znaczenie wskazuje 'cz艂owiek bardzo s艂aby', a dopiero jako drugie - sens botaniczny. Co ciekawe, s艂owa lebiega jako wyst臋puj膮cego w polszczy藕nie 艂贸dzkiej nie notuje S艂ownik dwudziestowiecznej 艁odzi.
Zapraszamy do 艣ledzenia serii zapomniane s艂owa.
Materia艂: prof. Rafa艂 Zar臋bski
Zapraszamy na stron臋 Biura Prasowego U艁: