Dzie艅 dobry,
problem z wyborem w艂a艣ciwej ko艅c贸wki dope艂niacza liczby pojedynczej rodzaju m臋skiego ma wi臋kszo艣膰 Polak贸w. Kryteria wskazuj膮 bowiem tylko jednoznacznie na ko艅c贸wk臋 鈥揳 dodawan膮 do:
- rzeczownik贸w 偶ywotnych rodz. m臋skiego, np. pisarza, lekarza (z wyj膮tkiem rzeczownik贸w: w贸艂, baw贸艂);
- nazw narz臋dzi (np. m艂ota, wkr臋taka),
- nazw naczy艅 (np. garnka, s艂oika),
- nazw miar i wag (np. metra, kilograma),
- nazw liczb (np. tysi膮ca, miliona),
- nazw miesi臋cy (np. kwietnia, czerwca),
- nazw cz臋艣ci cia艂a (np. nosa, z臋ba),
- nazw ta艅c贸w i gier (np. oberka, tenisa),
- nazw owoc贸w i grzyb贸w (np. banana, ma艣laka),
- nazw marek fabrycznych (np. fiata, passata).
W wypadku rzeczownik贸w nie偶ywotnych rodzaju m臋skiego mog膮 one przybiera膰 ko艅c贸wk臋 鈥揳 lub 鈥摇. Niekiedy obie ko艅c贸wki wyst臋puj膮 r贸wnolegle. Zasada ich doboru nie jest 艣ci艣le okre艣lona, a ich 鈥瀝ywalizacja鈥� trwa od pocz膮tk贸w rozwoju j臋zyka polskiego.
W podanych przez Pana przyk艂adach: Ajaksa (bohater Iliady Homera) i Ajaksu (dru偶yna pi艂karska z Amsterdamu czy p艂yn do czyszczenia) mamy do czynienia z homonimami, czyli leksemami identycznie brzmi膮cymi/zapisanymi, ale o innym znaczeniu. W ich przypadku o wyborze ko艅c贸wki decyduje kryterium znaczeniowe, u艂atwiaj膮ce ka偶demu u偶ytkownikowi polszczyzny odr贸偶nienie r贸偶nych desygnat贸w, w tym wypadku legendarnego antycznego bohatera od znanej dru偶yny holenderskiej lub p艂ynu czyszcz膮cego. Takich par rzeczownik贸w jest w j臋zyku polskim wi臋cej, np:
- przypadka (gramatycznego) 鈥� przypadku (losowego),
- bala (k艂ody drewna) 鈥� balu (zabawy),
- stracha (na wr贸ble) 鈥� strachu (uczucie),
- zamka (w kurtce, bluzie) 鈥� zamku (budowli).
Pozdrawiam
Agnieszka Wierzbicka