Animacja pokazuj膮ca jak emisja zaobserwowana przez LST zmienia si臋 w trakcie obrotu pulsara Prawa autorskie: Rub茅n L贸pez-Coto; gif: Michael R. Gallis
Cherenkov Telescope Array () jest mi臋dzynarodowym projektem zbudowania najwi臋kszego i najbardziej czu艂ego obserwatorium promieniowania gamma wykorzystuj膮cego ponad sto teleskop贸w czerenkowskich. Teleskopy b臋d膮 umieszczone w dw贸ch lokalizacjach: na wyspie La Palma w Hiszpanii oraz na pustyni Atacama w Chile. Aby CTA by艂o w stanie optymalnie bada膰 szeroki zakres energii, b臋dzie sk艂ada膰 si臋 z trzech rodzaj贸w teleskop贸w (SST, MST i LST, odpowiednio Small-, Medium- i Large- Sized Teleskope). W projektowaniu oraz konstrukcji teleskop贸w bierze udzia艂 奥蝉辫贸艂辫谤补肠补 CTA z艂o偶ona z ponad p贸艂tora tysi膮ca cz艂onk贸w z 31 kraj贸w.
Rys. 2 Teleskop LST-1
Prawa autorskie: Tomohiro Inada
LST, o 23-metrowej 艣rednicy lustra jest najwi臋kszym z planowanych typ贸w teleskop贸w i jest przeznaczony g艂贸wnie do obserwacji najni偶szych energii kt贸re b臋dzie bada膰 CTA, czyli promieniowania dziesi膮tki-setki miliard贸w razy bardziej energetycznego ni偶 艣wiat艂o widzialne. 奥蝉辫贸艂辫谤补肠补 LST sk艂ada si臋 z 200 naukowc贸w spo艣r贸d 11 kraj贸w. Prototypowy teleskop, , zosta艂 zainaugurowany w pa藕dzierniku 2018 i przechodzi proces optymalizacji parametr贸w obserwacji i oddawania do u偶ytku. Na pocz膮tku czerwca bie偶膮cego roku LST1 przeszed艂 .
Pulsary s膮 to szybko rotuj膮ce, bardzo g臋ste gwiazdy. Emituj膮 one promieniowanie elektromagnetyczne w szerokim zakresie (od radiowego przez 艣wiat艂o widzialne i rentgenowskie, a偶 do promieniowania gamma) w postaci dw贸ch wi膮zek omiataj膮cych przestrze艅 podobnie do latarni morskiej. Emisja na Ziemi obserwowana jest w momentach w kt贸rych wi膮zki zwr贸cone s膮 w naszym kierunku, powoduj膮c charakterystyczne impulsy. Pulsary s膮 trudne do wykrycia przez teleskopy czerenkowskie ze wzgl臋du na to, 偶e emituj膮 jedynie w stosunkowo niskim zakresie energii. Dotychczas jedynie 4 pulsary zosta艂y wykryte przez teleskopy czerenkowskie. Konstrukcja LST, w szczeg贸lno艣ci du偶a powierzchnia zwierciad艂a sprawia, 偶e 艣wietnie nadaje si臋 on do bada艅 pulsar贸w.
W styczniu i lutym 2020 teleskop LST-1, podczas technicznego zbierania danych, zwr贸cony by艂 w kierunku pulsara Kraba. Analiza przeprowadzonych obserwacji pokaza艂a wzmo偶on膮 emisj臋 w momentach, gdy strumie艅 promieniowania zwr贸cony jest w kierunku Ziemi. Wyniki te zosta艂y po raz pierwszy pokazane na zdalnym spotkaniu Wsp贸艂pracy LST w czerwcu bie偶膮cego roku. Wykrycie tej emisji, pokazuje, 偶e teleskopy LST mog膮 by膰 u偶ywane do bada艅 pulsar贸w. Dane te s膮 r贸wnie偶 bardzo istotne dla Wsp贸艂pracy LST, poniewa偶 mog膮 by膰 u偶yte do optymalizacji dzia艂ania teleskopu oraz rozwijania metod analizy danych odpowiednich dla s艂abych, niskoenergetycznych 藕r贸de艂.
Polska jest jednym z kraj贸w silnie zaanga偶owanych w projekt CTA. Kilkudziesi臋ciu naukowc贸w i in偶ynier贸w z 13 instytucji naukowych bierze udzia艂 w projektowaniu oraz budowie teleskop贸w, opracowaniu programu obserwacyjnego dla nich oraz wsparciu informatycznym przetwarzania danych.
Rys. 1 Szerokopasmowy widok mg艂awicy otaczaj膮cej pulsar Kraba (jasna kropka w 艣rodku obrazu) Prawa autorskie: NASA, ESA, G. Dubner (IAFE, CONICET-University of Buenos Aires) i in.; A. Loll i in.; T. Temim i in.; F. Seward i in.; VLA/NRAO/AUI/ NSF; Chandra/ CXC; Spitzer/JPL-Caltech; XMM-Newton/ESA; Hubble/STScI
Uniwersytet 艁贸dzki reprezentuje w projekcie LST polskie konsorcjum CTA. Naukowcy z Wydzia艂u Fizyki i Informatyki Stosowanej U艁 zajmuj膮 si臋 mi臋dzy innymi rozwijaniem metod analizy danych z teleskop贸w LST.
Materia艂 藕r贸d艂owy: dr hab. Julian Sitarek, prof. U艁 (Katedra Astrofizyki WFiIS)
Koordynator Polskiego Konsorcjum CTA: Prof. Micha艂 Ostrowski, UJ