data publikacji: 19 stycznia 2021
tekst: Wioletta Kazimierska-Jerzyk
Proponuj臋 na pocz膮tek pozornie arbitralne, ale niepozbawione sensu (cho膰by chronologicznego) zestawienie kilku dzie艂. A nu偶 im wszystkim naraz (a mo偶e i wielu innym) przyb臋dzie sympatyk贸w. Ot贸偶, ten wilk z plakatu (na razie nie wiedzie膰 czemu) jest zielony 鈥� jak przepi臋kny zielony winyl wydany w 1978 roku, a wi臋c w tym samym, w kt贸rym powsta艂 spektakl w re偶yserii Stanis艂awa Ochma艅skiego w Arlekinie. Na p艂ycie tej David Bowie czyta () bajk臋 symfoniczn膮 dla dzieci na g艂os recytuj膮cy i wielk膮 orkiestr臋 symfoniczn膮1. Trudno sobie odm贸wi膰 ods艂uchania tej w艂a艣nie wersji Piotrusia i wilka (op. 67, 1936 rok) Sergieja Prokofiewa, zagranej przez Philadelphia Orchestra pod kierunkiem Eugene鈥檃 Ormandy鈥檈go (wyd. RCA Red Seal ARL1-2743):
David Bowie Narrates Prokofiev鈥檚 Peter and the Wolf, 1978, RCA Red Seal ARL1-2743,
wewn臋trzna koperta, fot. , fair use*; winyl, fot. Samarkandus, .
Tu偶 po 19 minucie Bowie t艂umaczy (rzecz jasna, mniej wi臋cej), co si臋 dzieje na plakacie: Piotru艣 鈥� siedz膮c na drzewie i ukrywaj膮c si臋 w jego li艣ciastej koronie 鈥� migiem konstruuje lasso, powolutku spuszcza je na d贸艂, zarzuca na ogon wilka, przywi膮zuje lin臋 do drzewa, zaciska p臋tl臋 z ca艂ej si艂y i skutecznie 艂owi szamocz膮cego si臋 zwierza (nie sam wprawdzie, ale tego na plakacie akurat nie wida膰). Kapcie na bosych nogach zdradzaj膮 za to, 偶e Piotru艣 musia艂 si臋 wymkn膮膰 z domu niepostrze偶enie i przez okno, gdy偶 na swobod臋 nie zezwala艂 dziadek, zdaj膮cy sobie spraw臋 z gro偶膮cego mu niebezpiecze艅stwa. Zieli艅ski 鈥� co dla niego typowe 鈥� po艂膮czy艂 wybrane elementy fabu艂y w ciekaw膮 wizualn膮 hybryd臋, b臋d膮c膮 wyzwaniem-zagadk膮 dla (nie tylko) dzieci臋cej wyobra藕ni.
T臋 niezwykle popularn膮 po dzi艣 dzie艅 bajk臋 o sowieckim pionierku2, kt贸ry niczego si臋 nie boi, jest zaradny, a nawet wspania艂omy艣lny, mo偶na interpretowa膰 uniwersalnie, niekoniecznie propagandowo. Chocia偶 trzeba zaznaczy膰, 偶e historia utworu jest dramatycznie wpleciona w stalinowskie realia. Natalia Sats [1903鈥�1993] 鈥� 贸wczesna dyrektorka Moskiewskiego Teatru Muzycznego dla dzieci (obecnie Moskiewski Pa艅stwowy Akademicki Dzieci臋cy Teatr Muzyczny im. Natalii Sats), kt贸ra zam贸wi艂a utw贸r u Prokofiewa, nied艂ugo po jego premierze (ta mia艂a miejsce 2 maja 1936) skazana zosta艂a na pi臋膰 lat 艂agru na Syberii (na mocy s艂ynnego rozkazu nr 00486 NKWD3). Jednocze艣nie by艂 to pocz膮tek okresu najwi臋kszych stalinowskich czystek, w kt贸rym kompozytor podj膮艂 (niezrozumia艂膮 dla wielu przyjaci贸艂 i faktycznie destrukcyjn膮 dla jego kariery i 偶ycia osobistego) decyzj臋 o przeprowadzce z Pary偶a do Moskwy4.
W oryginale Prokofiew napisa艂 nie tylko muzyk臋, ale i tekst (nie by艂 bowiem zadowolony z otrzymanej rymowanej wersji opowie艣ci). Utw贸r 鈥� zgodne z wsp贸lnymi za艂o偶eniami Sats i Prokofiewa 鈥� mia艂 za zadanie nawi膮za膰 kontakt z dzie膰mi, by zaznajomi膰 je z brzmieniem konkretnych instrument贸w5. I tak, ka偶da posta膰 otrzyma艂a sw贸j muzyczny motyw przewodni i instrument, a dzi臋ki temu charakter i nastr贸j (ptak 鈥� to flet, kaczka 鈥� ob贸j, kot 鈥� klarnet, wilk 鈥� waltornia, dziadek 鈥� fagot, a Piotrusia wyra偶a bardziej z艂o偶ony kwartet smyczkowy). W efekcie powsta艂a kompozycja wszechstronnie anga偶uj膮ca s艂uchacza czy te偶 widza (w przypadku spektaklu opartego na tym utworze). Dzie艂o ma mn贸stwo muzycznego wdzi臋ku, a do tego prost膮, ale potencjalnie wywrotow膮 fabu艂臋: niepos艂uszny wnuczek, groteskowy dziadek, dziwacznie nieefektywni my艣liwi, sp贸r o wy偶szo艣膰 latania nad p艂ywaniem i na odwr贸t鈥� Plakat Zieli艅skiego jest 艣wietny, bo podkre艣la t臋 tre艣ciow膮 dezynwoltur臋 oraz lekko艣膰 ca艂ego utworu.
Niestety niewiele wiem o 艂贸dzkim spektaklu. Zosta艂 przygotowany na sezon 1978/79, a premiera odby艂a si臋 19 grudnia 1978 roku (plakat, jak wida膰 na sygnaturze, by艂 gotowy ju偶 rok wcze艣niej). Scenografi臋 opracowa艂 Tadeusz Ho艂贸wko (tak偶e tw贸rca lalek i rzadziej plakacista), a choreografi臋 鈥� Maria Parnell. Tekst polski oparty by艂 natomiast na wersji autorstwa popularnego w贸wczas pisarza , kt贸ry pe艂ni艂 tu w Arlekinie, kr贸tko i nieco wcze艣niej (w latach 1966鈥�1967) funkcj臋 kierownika literackiego6.
Piotrusia i wilka zrealizowano w licznych nagraniach, adaptacjach i 鈥� tym samym 鈥� interpretacjach, zar贸wno zachowawczych, jak i odwa偶nych, modyfikuj膮cych na przyk艂ad fabu艂臋. W subiektywnych rankingach ocenie podlegaj膮 orkiestry, narratorzy, tw贸rcy film贸w i spektakli. Pomi臋dzy kim i jakimi niuansami mo偶emy wybiera膰, chc膮c pozna膰 utw贸r Prokofiewa, daje pewne wyobra偶enie nie tak dawny artyku艂 Jeremy鈥檈go Nicholasa, w kt贸rym David Bowie dostaje 鈥� po艣r贸d wielu innych znakomito艣ci 鈥� tylko osch艂e 鈥瀉pologies鈥�7. No c贸偶, je艣li si臋 stawia na narratora, kt贸ry nie b臋dzie zwraca艂 na siebie uwagi, to w przypadku tego artysty jest to na szcz臋艣cie niewykonalne i zbyteczne zreszt膮 ?.
Nicholas doceni艂 natomiast (podobnie jak oscarowe jury oraz inne gremia festiwalowe) wyprodukowane w 艂贸dzkim Se-Ma-Forze, a pozbawione tekstu, arcydzie艂ko animacji i adaptacji 鈥� czyli brytyjsko-polski kr贸tkometra偶owy film lalkowy z 2006 w re偶yserii Suzie Templeton. Ta niewyg艂aszana, a wypowiadana obrazem tre艣膰 na pewno niejednego mi艂o艣nika orygina艂u zaskoczy. Kr贸tko, ale zajmuj膮co o powstawaniu filmu i wsp贸艂autorach oskarowego sukcesu opowiada przed jego emisj膮 producent :
Zob. inne plakaty Jana Zieli艅skiego:
* Fair use: umieszczamy ilustracje zgodnie z zasadami dozwolonego u偶ytku 鈥� obraz o niskiej rozdzielczo艣ci s艂u偶y do identyfikacji dzie艂a w kontek艣cie stworzonego tutaj komentarza i nie stanowi konkurencji dla cel贸w jego tw贸rc贸w.
1 Oczywi艣cie istnieje wiele nagra艅 tego utworu i nie wszyscy uwa偶aj膮, 偶e w艂a艣nie to z udzia艂em Bowiego jest najbardziej interesuj膮ce (do czego wkr贸tce nawi膮偶臋). Bowie zrealizowa艂 to nagranie w prezencie gwiazdkowym dla pod贸wczas siedmioletniego syna. Szykowano si臋 nawet w 1979 roku do odbioru nagrody Grammy w kategorii 鈥瀗ajlepsze nagranie dla dzieci鈥�, ale nie spos贸b by艂o w贸wczas wygra膰 konkurencj臋 z 偶ab膮 Kermitem (Jim Henson), zob. Christopher Stanford, Bowie. Loving the Alien, Little, Brown and Company, London 1996, s. 190.
2 Pionier, o czym mo偶e dzi艣 nie ka偶dy wie, to cz艂onek komunistycznej organizacji dzieci臋cej, czyli w ZSRR Wszechzwi膮zkowej Organizacji Pionierskiej imienia W. I. Lenina.
3 Rozkaz Operacyjny Ludowego Komisarza Spraw Wewn臋trznych ZSRR nr 00486 z dnia 15 sierpnia 1937 roku zak艂ada艂 konieczno艣膰 stosowania represji wobec wsp贸艂ma艂偶onk贸w 鈥瀢rog贸w ludu鈥�. Najpierw aresztowano m臋偶a Natalii Sats 鈥� radzieckiego ministra handlu Israela Veitsera; Sats by艂a kochank膮 Michai艂a Tuchaczewskiego 鈥� co mia艂o tu jeszcze bardziej decyduj膮ce znaczenie.
4 Zob. Simon Morrison, The People鈥檚 Artist 鈥� Prokofiev鈥檚 Soviet Years, Oxford University Press, New York 2008.
5 Harlow Robinson, Prokofiev鈥檚 鈥歅eter and the Wolf鈥� is 50 Years Old, New York Times, Nov. 10, 1985, .
6 Igor Sikirycki [biogram], Leksykon Kultury Warmii i Mazur, .
7 Jeremy Nicholas, Prokofiev鈥檚 Peter and the Wolf 鈥� which recording is best?, Gramophone.co.uk, January 14, 2015, .