data publikacji: 22 czerwca 2020
tekst: J臋drzej Janicki (22.06.2020)
Szok, konsternacja i zgorszenie moralne 鈥� mniej wi臋cej takie reakcje wywo艂a艂 wystawiony po raz pierwszy w Kolonii w 1926 roku balet B茅li Bart贸ka Cudowny mandaryn. Tak naprawd臋 trudno si臋 dziwi膰 贸wczesnej publiczno艣ci, wszak g艂贸wny motyw libretta stanowi nikczemne porozumienie o charakterze kryminalno-zarobkowym mi臋dzy trzema alfonsami a pi臋kn膮 dziewczyn膮 przymuszon膮 do zwabiania klient贸w. Gdy owi nieszcz臋艣nicy skuszeni urod膮 dziewczyny tylko pojawiaj膮 si臋 w mieszkaniu m臋偶czyzn, zostaj膮 przez nich brutalnie zamordowani i ograbieni. Plany tej przest臋pczej bandy krzy偶uje pojawienie si臋 tajemniczego cudzoziemca w stroju mandaryna, kt贸ry do perfekcji opanowa艂 umiej臋tno艣膰 wracania do 艣wiata 偶ywych鈥�
Plakat Romana Cie艣lewicza1 odwo艂uje si臋 raczej do skojarze艅 zwi膮zanych z samym tytu艂em opery Bart贸ka ni偶 do jej fabu艂y. U do艂u kompozycji widoczny jest uproszczony zarys stroju mandaryna (urz臋dnika czas贸w cesarskich Chin), z kt贸rego 鈥瀢yp艂ywa膰鈥� zdaj膮 si臋 karykaturalnie ma艂a g艂owa oraz zgeometryzowane formy zwie艅czone sercem o psychodelicznych kszta艂tach. W samym wzornictwie tego stroju pobrzmiewaj膮 echa plakatu Cie艣lewicza z 1966 roku do opery Harnasie Karola Szymanowskiego (zob. ). Lini膮 tych niejednoznacznych figur geometrycznych pod膮偶a uwaga odbiorcy, a偶 jego oczom ukazuje si臋 tytu艂 dzie艂a, na kt贸re pofatygowa艂 si臋 do teatru. Wspomniane figury geometryczne przywodz膮 na my艣l plakat Cie艣lewicza z 1965 roku reklamuj膮cy Warszawskie Spotkania Teatralne (zob. ). Monochromatyczne czarne t艂o staje si臋 dope艂nieniem tej niepokoj膮cej kompozycji. W艂a艣nie owo jednolite wyko艅czenie przypomina klasyczne portrety sycylijskiego mistrza okresu quattrocenta 鈥� Antonella da Messiny. Nie bez znaczenia wydaj膮 si臋 r贸wnie偶 inspiracje konstruktywizmem awangardy lat 20. XX wieku, na kt贸re wskazuje Teresa Stepnowska2. Sam plakat pozostaje jednak form膮 prost膮, co zdaje si臋 doskonale potwierdza膰 s艂owa Margo Rouard Snowman3 鈥� 鈥濿 latach 60. barokowy aspekt jego tw贸rczo艣ci zanika na rzecz obraz贸w bardzo oszcz臋dnych [鈥鈥�4. Tak bardzo zsyntetyzowane uj臋cie postaci mandaryna wydaje si臋 by膰 przejawem cechy charakterystycznej tw贸rczo艣ci Cie艣lewicza 鈥� tendencja ta widoczna jest ju偶 na jego plakacie Arrabal z 1968 roku.
Niezale偶nie od 藕r贸de艂 inspiracji i u偶ytych 艣rodk贸w formalnych, plakat do Cudownego mandaryna pozostaje dzie艂em przykuwaj膮cym uwag臋 i czaruj膮cym swoim nieoczywistym wdzi臋kiem. Stanowi on niew膮tpliwe 艣wiadectwo niezwyk艂ego talentu Cie艣lewicza. Nic wi臋c dziwnego, 偶e artysta ten doceniony zosta艂 ju偶 za 偶ycia, a s艂awa jego si臋ga艂a daleko poza granice Polski. By艂 on szefem artystycznym cenionego na ca艂ym 艣wiece tygodnika Elle, wsp贸艂pracowa艂 z magazynem Vogue, aktywnie dzia艂a艂 we Francji, zw艂aszcza w grupie artystycznej Panique. By膰 mo偶e za najwi臋kszy sukces komercyjny Cie艣lewicza potraktowa膰 mo偶na stworzenie szeregu projekt贸w wystaw dla paryskiego Centrum Pompidou. Swoim artystycznym 偶膮dzom najpe艂niej m贸g艂 da膰 upust chyba jednak jeszcze w czasie pobytu w Polsce, w okresie gdy by艂 dyrektorem awangardowego miesi臋cznika artystycznego Ty i Ja (w latach 1959鈥�1962).
Plakat do Cudownego mandaryna nie wywo艂uje prawdopodobnie tak drastycznych emocji jak operowy pierwowz贸r, jednak znakomicie ukazuje kunszt kompozycyjny oraz bogat膮 wyobra藕ni臋 m艂odego, acz ju偶 ukszta艂towanego, artysty.
________________________________________
1 Opisywany plakat Cie艣lewicza stanowi zapowied藕 premiery opery Cudowny mandaryn, kt贸ra odby艂a si臋 16 kwietnia 1972 roku w Teatrze Wielkim w Warszawie. Szczeg贸艂owe informacje o spektaklu:
2 Roman Cie艣lewicz. Retrospektywa, Narodowa Galeria Sztuki Wsp贸艂czesnej Zach臋ta, Warszawa 1994, s. 6.
3 Margo Rouard Snowman by艂a komisarzem retrospektywnej wystawy tw贸rczo艣ci Romana Cie艣lewicza, kt贸ra to wystawa by艂a eksponowana od 20 pa藕dziernika 1993 roku do 20 lutego 1994 roku w Centrum Pompidou w Pary偶u. Wystawa ta by艂a r贸wnie偶 sprowadzona do Polski i eksponowana w galerii sztuki Zach臋ta w Warszawie mi臋dzy 3 czerwca 1994 roku a 17 lipca 1994 roku.
4 Roman Cie艣lewicz. Retrospektywa, dz. cyt., s. 5.