data publikacji: 17 lipca 2020
tekst: Wioletta Kazimierska-Jerzyk
Graficzna promocja Hrabiny Cosel Jerzego Antczaka, znana z projekt贸w Macieja 呕bikowskiego, by艂a ciekawie przemy艣lana, zarazem wsp贸艂czesna i eklektyczna. Trzy z czterech plakat贸w nawi膮zywa艂y do rozwi膮za艅 nowoczesnych i wsp贸艂czesnych: troch臋 do Gauguinowskiego cloisonizmu, troch臋 do leniwie geometryzuj膮cej secesji, a tak偶e pop-artu. O historii dawnej (o kt贸rej opowiada powie艣膰 J贸zefa Ignacego Kraszewskiego) najwi臋cej przypominaj膮 鈥� tu ledwo ocala艂e 鈥� szeryfy w kroju czcionki u偶ytej w tytule filmu鈥� Dwie wersje standardowego w贸wczas plakatu filmowego (86 x 61 cm) i jeden projekt poziomego wyd艂u偶onego afisza1 utrzymane s膮 w tej w艂a艣nie konwencji stylistycznej.
Ka偶dego, kto najpierw zobaczy te w艂a艣nie kompozycje 呕bikowskiego, a potem film (lub trzyodcinkowy serial) nakr臋cony w 1968 roku, zapewne zaszokuje rokoko na 偶ywo w wersji filmowej. Analogicznie, wielbiciele film贸w kostiumowych mog膮 narzeka膰 na oszcz臋dno艣膰 plakat贸w 呕bikowskiego. By膰 mo偶e dla nich w艂a艣nie dystrybutor przewidzia艂 jeszcze inny plakat 鈥� wykorzystuj膮cy kola偶 zdj臋膰 z filmowych kadr贸w. On tak偶e zosta艂 zaprojektowany przez 呕bikowskiego, a o jego autorstwie przypomina u偶ycie podobnego liternictwa i sygnatura artysty2.
W filmie Antczaka nie mo偶na oderwa膰 wzroku od nadzwyczajnie przerysowanego Augusta II Sasa w interpretacji Mariusza Dmochowskiego, kt贸rego w tradycyjnej, fotograficzno-kola偶owej wersji plakatu 呕bikowski ukry艂 na ostatnim planie, a w pionowej wersji graficznej zamieni艂 na subtelny, niemal abstrakcyjny kszta艂t (ten u do艂u). Artysta zasadniczo odrzuci艂 bowiem kampowy urok filmu, obecny nie tylko w formie estetycznej adaptacji kultury XVIII wieku, ale przede wszystkim w gestach i do b贸lu wr臋cz eksploatowanych w filmie wyrazach twarzy. Jadwidze Bara艅skiej nie brakuje bowiem odwagi, by niesko艅czenie przetrzymywa膰 widza pustym wzrokiem, nawet wtedy, gdy oczy ma pe艂ne 艂ez. Dmochowski wyd艂u偶a konwulsyjny 艣miech, zastygaj膮c w p贸艂oddechu. To nie s膮 mankamenty, to zaleta tego aktorstwa i pomys艂贸w na postacie. Film urzeka 鈥� moim zdaniem 鈥� wystudiowan膮 brawur膮 w rekonstruowaniu klimatu czas贸w saskich (kto je w og贸le zna...), pozbawion膮 jakby (a zasadnych przecie偶) obaw o jej sztuczno艣膰. Dzi艣 鈥� s膮dz臋 鈥� mo偶na to interpretowa膰 jako dwojakiego rodzaju odwag臋: wobec tekstu J贸zefa I. Kraszewskiego i konwencji filmu kostiumowego.
呕bikowski natomiast zdecydowa艂 si臋 鈥� jak to w Polskiej Szkole Plakatu bywa 鈥� na w艂asne 鈥瀟o co艣鈥�, stymulowane z jednej strony poczuciem wolno艣ci a z drugiej ch臋ci膮 oddania czego艣 esencjonalnego. Sama hrabina Cosel w filmowej adaptacji powie艣ci Kraszewskiego jest 鈥瀌ramatycznie romantyczna鈥�, jest ofiar膮 przeciwstawian膮 oprawcy. Na tych plakatach "popartowskich" nie ma tej dysproporcji wizerunk贸w g艂贸wnych bohater贸w, potraktowani s膮 jednakowo. Ciekawy felieton zrealizowany na planie filmowym w 1967 roku u艣wiadamia, 偶e samych aktor贸w najbardziej fascynowa艂 konflikt pomi臋dzy osobowo艣ciami, psychologiczna warstwa zmaga艅 bohater贸w, wyd艂u偶aj膮ce si臋 napi臋cie, budowa roli w rozstrzygni臋tej dramaturgicznie fabule (zob. ni偶ej). Tymczasem w powy偶szej kompozycji 呕bikowskiego u艂o偶one jak puzzle postacie tworz膮 ornament charakterystyczny dla epoki, w kt贸rej intryga w cieniu peruki i kapelusza by艂a esencj膮 dworskich relacji.
呕bikowski zanim zdoby艂 dyplom u Henryka Tomaszewskiego w warszawskiej ASP, studiowa艂 we Wroc艂awiu, by艂 na stypendium w Pradze (gdzie uczy艂 si臋, dla odmiany, szlifowania szk艂a kryszta艂owego) oraz 鈥瀙r贸bowa艂 wzornictwa przemys艂owego w 艁odzi鈥�3. Tw贸rca ten pozostaje jednym z bardziej niedocenianych plakacist贸w (pr贸偶no go szuka膰 w g艂贸wnych monografiach po艣wi臋conych plakatowi), cho膰 niezwykle wszechstronnym, tw贸rczo ch艂on膮cym rozmaite wp艂ywy. Mo偶e ta w臋dr贸wka po r贸偶nych szko艂ach jest bardziej znacz膮ca, ni偶 nam si臋 wydaje.
Dla mnie 呕bikowski jest mistrzem wyrazu zredukowanego do jednolitej plamy barwnej, bezwzgl臋dnie zamkni臋tej grubym konturem. W technice, w kt贸rej nie ma miejsca na psychologiczne niuanse, artysta osi膮ga mimo wszystko maksimum wyrazu. W Hrabinie Cosel s膮 to grymas samozadowolenia kr贸la i m艣ciwy wzrok jego kochanki.
Nie spos贸b tu nie doda膰, 偶e najbardziej sugestywnym przyk艂adem tego mistrzostwa jest chyba wizerunek Ma艂gorzaty Braunek na plakacie do Polowania na muchy Andrzeja Wajdy.
1 Zob. dokumenty ikonograficzne w BU艁: .
2 Zob. tutaj: .
3 Joanna Grotkowska-Pu艣cikowska, bez tytu艂u [wspomnienie o Macieju 呕bikowskim], 29.09.2018, Wiecz贸r wspomnie艅 w przasnyskiej bibliotece, .