data publikacji: 2 stycznia 2021
tekst: Katarzyna Rozalska
Pie艣艅 o lisie w re偶yserii Wojciecha Wieczorkiewicza to adaptacja eposu satyrycznego Lis Przechera Johanna Wolfganga Goethego1. Antropomorficzny lis to bohater pojawiaj膮cy si臋 ju偶 w kulturze antycznej i w 艣redniowiecznych opowie艣ciach satyryzuj膮cych ludzkie spo艂ecze艅stwo. Bezwzgl臋dnego lisiego manipulatora rozpozna膰 mo偶emy r贸wnie偶 na naszym rodzimym gruncie, cho膰by w poemacie Jana Brzechwy 鈥� Szelmostwa lisa Witalisa.
Epos Goethego w dwunastu pie艣niach opowiada histori臋 chytrego lisa, kt贸ry z ka偶dej opresji wychodzi obronn膮 r臋k膮, win膮 za w艂asne wyst臋pki obarczaj膮c swoich wrog贸w. Ten maj膮cy wiecznie k艂opoty antybohater w przebraniu zwierz臋cia jest nieprzyjemny, przebieg艂y, amoralny 鈥� oszukuje, by prze偶y膰 kosztem innych. Chc膮c po艂o偶y膰 kres zbrodniom i niecnym wyst臋pkom Przechery, a tym samym uczyni膰 zado艣膰 swoim dworzanom skrzywdzonym przez Lisa, Kr贸l Lew zwo艂uje s膮d, wydaj膮c na niego wyrok 艣mierci. Przechera, udaj膮c skruch臋, sk艂ania zebranych do wys艂uchania jego przed艣miertnej spowiedzi, zmy艣laj膮c w rezultacie opowie艣膰 o ukrytym skarbie i kpi膮c tym razem z samego Kr贸la. Lew skuszony wizj膮 skarbu przywraca Przecherze wolno艣膰, a znies艂awionych przez niego dworzan 鈥� Wilka i Nied藕wiedzia wtr膮ca do lochu. Oczyszczony z wszelkich przewin Przechera wrabia w kolejne intrygi prostoduszne zwierz臋ta2.
Jan Zieli艅ski, autor plakatu do spektaklu Pie艣艅 o lisie, kt贸rego premiera odby艂a si臋 26 czerwca 1976 roku w Teatrze Lalek Arlekin w 艁odzi, w swojej centralnej kompozycji ukazuje nam dwie kluczowe postaci satyry: Kr贸la Lwa oraz tytu艂owego Lisa Przecher臋. W tej kompozycji zwierz臋ta, kt贸re u Goethego stanowi膮 alegorie typ贸w ludzkich, kryj膮 si臋 za pewnymi symbolami 鈥� cho膰 bardzo czytelnymi i jednoznacznymi, to jednak nieoczywistymi formami. Plakat mocno odbiega od ilustracji Wilhelma von Kaulbacha, cho膰 w pewnym momencie daje si臋 odczu膰 pewne podobie艅stwo w zwyci臋skiej pozie Lisa.
Wilhelm von Kaulbach, Reineke zwyci臋ski, miedzioryt Adriana Schleicha opublikowany w: Johann Wolfgang von Goethe, Reineke Fuchs, Cotta鈥檚che Verlagsbuchhandlung, Stuttgart 1846, fot. CC0
Na jednolitym, granatowym, wywo艂uj膮cym uczucie powagi, reprezentacyjnym tle widzimy majestatyczny tron kr贸lewski z nogami i pod艂okietnikami w kszta艂cie lwich 艂ap. Oparcie tronu niczym lwia grzywa nie pozostawia w膮tpliwo艣ci, 偶e stoi przed nami Kr贸l zwierzy艅ca. Z tymi spokojnymi i pouk艂adanymi elementami kontrastuje pomara艅czowy sztylet, wbity na wylot w kr贸lewski fotel. R臋koje艣膰 sztyletu to profil lisiej g艂owy, faktycznego w艂adcy, autokraty 鈥� Lisa Przechery, szczerz膮cego k艂y w swym szyderczym u艣miechu.
Plakat Zieli艅skiego, nie prezentuj膮c wprost g艂贸wnych bohater贸w, nabiera charakteru metaforycznego, przez co na pierwszy plan wysuwaj膮 si臋 nie same postacie a problematyka utworu Goethego. Sztylet wbity w tron to nic innego jak zbrodnie i intrygi Lisa Przechery burz膮ce 艂ad i porz膮dek na dworze Kr贸la Lwa. To w艂a艣nie sztylet贸w u偶ywano do eliminacji przeciwnik贸w politycznych, jak cho膰by zabitego przez skrytob贸jc贸w Juliusza Cezara. Zabieg ten bardzo wymownie ukazuje nam, kto tak naprawd臋 rz膮dzi w kr贸lestwie. Lis podst臋pem i sprytem wdar艂 si臋 na tron, cho膰 nie dos艂ownie, to jednak on wskazuje drog臋 Kr贸lowi:
[鈥 Cze艣膰 ci i w艂adz臋 przywracam z ochot膮.
Je偶eli m膮dro艣膰 sw膮 powi膮偶esz z cnot膮.
Ufam, 偶e 偶adni s艂udzy i ministrzy
Nie b臋d膮 dr贸g mi wskazywali bystrzej3
Odczytuj膮c plakat do Pie艣ni o lisie, nie spos贸b nie pomy艣le膰 o politycznych odniesieniach, kt贸rych doszuka膰 si臋 mo偶na ju偶 w samej fabule poematu (stosunki polityczne w Niemczech u schy艂ku feudalizmu4). Bior膮c pod uwag臋 czas powstania plakatu (1976) przypadaj膮cy na epok臋 Edwarda Gierka w Polsce, na plakacie dostrzec mo偶na propagand臋 sukcesu i jej krytyk臋. Lis to nowy rz膮d pr贸buj膮cy utrzyma膰 w艂adz臋 ju偶 nie si艂膮 i terroryzmem a podst臋pem i przebieg艂o艣ci膮. Wraz z panowaniem lisa nast膮pi艂o panowanie zr臋czno艣ci dyplomatycznej. Bohater spektaklu symbolizuje pewne cechy natury ludzkiej, kt贸re cho膰 zwykle (na szcz臋艣cie!) w znacznie mniejszym wymiarze, zapewne posiada ka偶dy z nas. Ma osobowo艣膰, kt贸ra pomaga mu przetrwa膰 tylko dlatego, 偶e spo艂ecze艅stwo mu na to pozwala, co oznacza zarazem, 偶e 鈥嬧�媕est co艣 bardzo z艂ego w sposobie funkcjonowania spo艂ecze艅stwa.
Zob. inne plakaty Jana Zieli艅skiego:
1 Szczeg贸艂y spektaklu: .
2 Johann Wolfgang von Goethe, Lis Przechera, prze艂. Leopold Staff, Pa艅stwowe Wydawnictwo Ksi膮偶ek Szkolnych, Warszawa 1935.
3 Ibidem, s. 134.
4 Ryszard Waksmund, Od Ezopa do eposu dzieci臋cego, 鈥濧nnales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria鈥� 2011, t. XI, s. 77.