data publikacji: 2 stycznia 2021
tekst: Jakub Michalski
Plakat Jana Zieli艅skiego z roku 1976 powsta艂 jako materia艂 promocyjny do spektaklu Nowe szaty kr贸la zrealizowanego przez Teatr Lalek Arlekin w 艁odzi. Przedstawienie by艂o adaptacj膮 bardzo popularnej ba艣ni Hansa Christiana Andersena pt. Nowe szaty cesarza (oryg. Keiserens nye Kl忙der, 1837)1. Jej g艂贸wn膮 o艣 fabularn膮 stanowi przybycie do kr贸lestwa dw贸ch oszust贸w podaj膮cych si臋 za krawc贸w sprzedaj膮cych magiczn膮 tkanin臋, kt贸r膮 s膮 w stanie dostrzec jedynie osoby m膮dre i nadaj膮ce si臋 na sw贸j urz膮d. Wszyscy mieszka艅cy kr贸lestwa, w tym sam kr贸l, nie maj膮 odwagi przyzna膰 si臋, 偶e nie widz膮 偶adnych tkanin czy uszytych z nich szat. Dopiero podczas prezentacji nowych oraz, jak przekonywali oszu艣ci, wyj膮tkowo pi臋knych szat kr贸la, ma艂e dziecko w t艂umie o艣miela si臋 wypowiedzie膰 prawd臋, kt贸r膮 wszyscy znaj膮 鈥� 鈥瀔r贸l jest nagi鈥�.
Cho膰 plakat ma prost膮 kompozycj臋, to mo偶na j膮 potraktowa膰 dwuznacznie. W jego g贸rnej cz臋艣ci odwzorowany zosta艂 wieszak na ubrania w kolorze 偶贸艂tym 鈥� a domy艣lnie z艂otym. T艂o kompozycji jest wyraziste, przy czym zastosowany zosta艂 gradient rozja艣niaj膮cy je partiami. W dolnej cz臋艣ci plakatu znajduje si臋 tytu艂 spektaklu zapisany r贸wnie偶 na z艂oto. Kolor ten, co oczywiste, kojarzy si臋 z bogactwem i 艣wietnie koresponduje z tytu艂em. Z艂oto jako atrybut w艂adzy kr贸lewskiej jest w kulturze obecne od czas贸w staro偶ytnych: z艂ota jest maska kr贸la Agamemnona, z艂otem bogato zdobiono sarkofagi kr贸l贸w Staro偶ytnego Egiptu 鈥� faraon贸w. Teksty m贸wi膮ce o tym, 偶e kr贸l musi by膰 maj臋tny, znajdziemy bez trudu r贸wnie偶 w Polsce. Gall Anonim wymienia 鈥瀊ogactwo鈥� jako wa偶ny element, b臋d膮cy przyczyn膮 na艂o偶enia na skronie Chrobrego cesarskiego diademu przez Ottona III.
Jednak偶e Zieli艅ski w swojej pracy zastosowa艂 soczyste i kontrastuj膮ce ze sob膮 kolory oraz wyeksponowa艂 tylko zwyk艂y przedmiot i ta zwyczajno艣膰 mo偶e, jako pierwsza, rzuca膰 si臋 w oczy, a nie ewentualna symbolika w艂adzy lub bogactwa. Je艣li zignorowa膰 powy偶sz膮 interpretacj臋 symboliczn膮, to plakat przywodzi na my艣l raczej odwo艂anie do sztuki pop-artu, na przyk艂ad barwnych dzie艂 Andy鈥檈go Warhola wykonywanych metod膮 serigrafii.
Oczywi艣cie pusty wieszak odnosi si臋 te偶 bezpo艣rednio do tekstu utworu. Po pierwsze, poprzez wywo艂anie skojarzenia z mod膮, kt贸rej to zbyt cz臋ste uleganie by艂o jednym z grzech贸w cesarza:
Przed wielu laty 偶y艂 cesarz, kt贸ry tak bardzo lubi艂 nowe, wspania艂e szaty, 偶e wszystkie pieni膮dze wydawa艂 na stroje. Nie dba艂 o swoich 偶o艂nierzy, nie zale偶a艂o mu ani na teatrze ani na 艂owach, sz艂o mu tylko o to, by obnosi膰 przed lud藕mi coraz to nowe stroje. Na ka偶d膮 godzin臋 dnia mia艂 inne ubrania, i tak samo, jak si臋 m贸wi o kr贸lu, 偶e jest na naradzie, m贸wiono o nim zawsze: "Cesarz jest w garderobie鈥�2.
Po drugie, opisywane szaty tak naprawd臋 nie istnia艂y, dlatego nigdy nie mog艂y zawisn膮膰 na wieszaku kr贸la:
Oszu艣ci ustawili warsztaty tkackie, udawali, 偶e pracuj膮, ale nie mieli nic na warsztatach. Za偶膮dali od razu najdro偶szych jedwabi i najwspanialszego z艂ota; chowali je do w艂asnej kieszeni i pracowali przy pustych warsztatach, i to cz臋sto do p贸藕nej nocy3.
Zieli艅ski, cho膰 jako plakacista zawsze stara艂 si臋 s艂u偶y膰 spektaklowi, to za ka偶dym razem tworzy艂 dzie艂a wieloznaczne, zakodowane dla ma艂ych odbiorc贸w i widz贸w doros艂ych zaznajomionych z tekstem literackim i przypadkowych przechodni贸w (to jeszcze czasy, kiedy plakaty powstaj膮 przede wszystkim dla widza przemierzaj膮cego ulice).
Plakat do Nowych szat kr贸la, je艣li kto艣 nie skojarzy go od razu z tytu艂em ba艣ni Andersena, mo偶e 鈥� poprzez ten pusty wieszak 鈥� te偶 wywo艂ywa膰 uczucie niepokoju, jakie pojawia si臋 wtedy, kiedy nie ma w domu kogo艣, kto powinien w nim bezpiecznie przebywa膰. Jednym z dzie艂, kt贸ry ciekawie przedstawia u偶ycie takiego symbolu, jest film 笔臋迟濒补 Wojciecha Jerzego Hasa na podstawie opowiadania Marka H艂aski. G艂贸wnego bohatera, alkoholika Kub臋, poznajemy w momencie, kiedy toczy on walk臋 z samym sob膮, powstrzymuj膮c si臋 przed wyj艣ciem z domu 鈥� wie on dobrze, 偶e sko艅czy艂oby si臋 to wypiciem alkoholu. W pewnym momencie przychodzi do niego znajomy krawiec, przynosz膮c mu pocerowany p艂aszcz, kt贸ry Kuba wcze艣niej zniszczy艂 podczas jednej z pijackich eskapad. Kuba zawiesza p艂aszcz na szafie i czasem na niego zerka 鈥� dop贸ki p艂aszcz wisi na wieszaku, on jest bezpieczny, zostaje w domu. Po chwili jednak bohater przegrywa walk臋 z na艂ogiem, zrywa p艂aszcz z wieszaka i wychodzi.
Zob. inne plakaty Jana Zieli艅skiego:
1 Encyklopedia Teatru Polskiego podaje ponad 80 adaptacji tego tekstu, zob. . Godne polecenia jest te偶 s艂uchowisko radiowe z 1983 roku w mistrzowskiej obsadzie, wyre偶yserowane przez Hann臋 Orlikowsk膮.
2 Hans Ch. Andersen, Nowe szaty cesarza, t艂um. Franciszek Mirandola, CC0, .
3 Ibidem.