data publikacji: 13 grudnia 2020
tekst: Fryderyk Szymczak
Plakat stworzony przez Jana Zieli艅skiego1 (etatowego scenografa i grafika 艂贸dzkiego Teatru Lalek Arlekin2 w latach 1970鈥�2004) w prostej formie przekazuje skomplikowan膮 tre艣膰, przes艂anie czy nawet zagadk臋. Powsta艂 na potrzeby spektaklu Kr贸lowa 艢niegu w re偶yserii Wojciecha Wieczorkiewicza. Premiera odby艂a si臋 20 grudnia 1980 roku3. Sztuka jest adaptacj膮 tekstu napisanego w 1939 roku przez Eugeniusza Szwarca [1896鈥�1958], rosyjskiego dramaturga znanego z dzie艂 z podtekstami politycznymi4. Ten za艣 opar艂 si臋 na na znanej ba艣ni Hansa Christiana Andersena z 1844 roku.
Zieli艅ski oscyluje po艣r贸d najprostszych kolor贸w drukarskich 鈥� czerni, zieleni i czerwieni. Odbiorca nie znajdzie w tej kompozycji 偶adnych odcieni tych barw. Wyb贸r takich 艣rodk贸w plastycznych dla grafiki u偶ytkowej mo偶e dziwi膰, jednak efekt ten, dzi臋ki kontrastowi, daje dobr膮 czytelno艣膰 plakatu oraz umo偶liwia szybk膮 i tani膮 produkcj臋.
Tre艣膰 dzie艂a teatralnego zawiera specyficzn膮 transformacj臋 pierwowzoru Andersena. Wydawa膰 by si臋 mog艂o, 偶e t艂o plakatu nie jest przyjazne 鈥� zarysowane prostymi czarnymi liniami 鈥� przedstawia 艣nie偶yc臋 lub mro藕ne powietrze. Wstawione pionowo sanki stwarzaj膮 wra偶enie, jakby by艂y klatk膮 dla zamkni臋tego w niej ch艂opca. Mimo tego, 偶e pozostaj膮 zabawk膮, 艣rodkiem transportu, s膮 zarazem symbolem uwi臋zienia ma艂ego cz艂owieka i pomostem 艂膮cz膮cym jego 艣wiat rodzinny z tytu艂ow膮 Kr贸low膮 艢niegu. Mo偶na pomy艣le膰 (a nie jest to odleg艂e od tre艣ci ba艣ni) jakoby by艂y one elementem systemu zniewolenia i opresji. Ewidentnie widoczne wyrysowane na twarzy emocje nie wykazuj膮 optymizmu, a bardziej zdziwienie i omotanie sytuacj膮, w jakiej znalaz艂 si臋 bohater.
Okres powstania projektu i data premiery spektaklu stanowi膮 przy tym ciekawy kontekst interpretacyjny, koresponduj膮cy z atmosfer膮 panuj膮c膮 na plakacie. W艂a艣nie mija p贸艂 roku 鈥瀎estiwalu鈥� Solidarno艣ci i pocz膮tk贸w wolno艣ci w naszym kraju. Ta dodatkowa informacja daje nam specyficzne 艣wiat艂o i sprawia, 偶e t臋 adaptacj臋 utworu Szwarca mo偶na potraktowa膰 jako przekaz koherentny historycznie i kulturowo.
Rodziny strajkuj膮cych przy bramie nr 2 Stoczni Gda艅skiejim. Lenina, sierpie艅 1980 roku,
fot. Leonard Szmaglik/ Europejskie Centrum Solidarno艣ci, , CC BY-SA 3.0 PL.
Ca艂a struktura plakatu, daj膮ca wra偶enie przyt艂oczenia, sugeruje atmosfer臋, z艂o偶ono艣膰 i nieprzewidywalno艣膰 spektaklu, ale na pewno nie wyjawia jego tre艣ci. Ostrzega raczej, 偶e promowana sztuka teatralna mo偶e wywo艂a膰 w odbiorze r贸偶ne nastroje, od smutku i przygn臋bienia po elementy zaskoczenia, a偶 do euforii.
A ta zielona bluza na plakacie chyba m贸wi, 偶e ka偶da zima musi si臋 kiedy艣 sko艅czy膰鈥�
Zob. inne plakaty Jana Zieli艅skiego:
1 Dorobek artysty prezentowa艂a wystawa Bajki zza kurtyny. Plastyka teatralna Jana Zieli艅skiego w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w 艁odzi w 2002 roku.
2 Obecna pe艂na nazwa instytucji to Teatr Lalek Arlekin im. Henryka Ryla w 艁odzi.
3 Szczeg贸艂y spektaklu: Encyklopedia teatru polskiego [portal tematyczny] .
4 Na temat tw贸rczo艣ci pisarza zob. Jerzy Pomianowski, Przedmowa, w: Eugeniusz Szwarc, Ba艣nie dla doros艂ych, t艂um. Jerzy Pomianowski, Wydawnictwo Literackie, Warszawa 1965, s. 5鈥�31.