data publikacji: 25 stycznia 2021
tekst: Aleksandra Smaczy艅ska
Artysta interpretuj膮c klasyk臋 w teatrze, mierzy si臋 nie tylko z tworzywem utworu, kt贸ry jest podstaw膮 sztuki scenicznej, ale mo偶e przede wszystkim z jej poprzednimi wstawieniami. Re偶yser Stanis艂aw Ochma艅ski, 贸wczesny dyrektor Teatru Arlekin, postanowi艂 podj膮膰 si臋 ponownej adaptacji dobrze znanej, rosyjskiej bajki Piotra Jerszowa, stawiaj膮c wyzwanie nie tylko sobie, ale tak偶e artystom zaanga偶owanym w powstanie spektaklu.
Tytu艂owy konik Garbusek mo偶e nie przywo艂ywa膰 zbyt wielu skojarze艅 wsp贸艂czesnemu odbiorcy, jednak w powojennej Polsce by艂 opowie艣ci膮 niezwykle popularn膮1, prawdopodobnie nie tylko ze wzgl臋du na wschodnie pochodzenie, ale tak偶e antymonarchistyczny wyd藕wi臋k utworu.
W latach 70. XX wieku w Zwi膮zku Radzieckim nakr臋cono rimejk bajki animowanej o tym samym tytule z 1947 roku, na obchody czterdziestolecia moskiewskiej wytw贸rni filmowej Sojuzmultfilm. Oba filmy dla dzieci wyre偶yserowane przez Iwana Iwanowa-Wano doczeka艂y si臋 polskich premier, a tak偶e rodzimych plakat贸w. Najstarszy z nich [patrz: ilustracja powy偶ej], wydany przez Wytw贸rni臋 Papier贸w Warto艣ciowych, zwraca uwag臋 nieu偶ywanym obecnie, wyd艂u偶onym formatem 86 x 29 cm oraz umieszczonym w centrum z艂otym k艂osem. Fabu艂a bajki wskazywa艂aby raczej na u偶ycie z艂otego pi贸ra. Wydaje si臋 jednak, 偶e tym zabiegiem rysownik wykona艂 uk艂on w stron臋 wiejskiej spo艂eczno艣ci i podkre艣li艂 mora艂 p艂yn膮cy z opowie艣ci, 偶e nie urodzenie, ale charakter, czyni cz艂owieka szlachetnym. P贸藕niejszy plakat autorstwa Wandy Jondziel-Banach (zob. ) ukazuje g艂ow臋 konia realistycznie i zachowawczo, tym samym nie wyjawia niedoskona艂o艣ci cia艂a tytu艂owego bohatera. Jego grzywa przywo艂uje na my艣l z艂ot膮 aureol臋 z prawos艂awnej ikony, sakralizuj膮c magiczne zdolno艣ci Garbuska.
Zupe艂nie inaczej do tematu podszed艂 Jan Zieli艅ski. Jego plakat jest minimalistyczny i kontrastowy. Uwag臋 przykuwaj膮 intensywne odcienie magenty i cyjanu, wydobyte dzi臋ki neutralnej apli. Artysta pos艂u偶y艂 si臋 skr贸towym przekazem, oddaj膮c sedno utworu za pomoc膮 kilku kod贸w wizualnych. Zieli艅ski opiera si臋 na intelekcie widza, nie podsuwaj膮c mu standardowych, realistycznych rozwi膮za艅, w rodzaju 鈥渒o艅, jaki jest, ka偶dy widzi鈥�2. Sylwetka zwierz臋cia wydaje si臋 namalowana grubym p臋dzlem bez odrywania r臋ki, technik臋 sugeruje r贸wnie偶 przebijaj膮ce si臋 w kilku miejscach t艂o. Dodatkowo nier贸wne, karmazynowe ramki daj膮 efekt sugeruj膮cy prac臋 wykonan膮 r臋cznie lub serigrafi臋, szlachetniejsze techniki ni偶 druk seryjny. Czujne oko zauwa偶y jednak zastosowan膮 metod臋, czyli offset, rozpoznawalny przez niewielk膮 sygnatur臋 drukarni, umieszczon膮 przy nodze konika. Uwag臋 zwraca r贸wnie偶 typografia, przypominaj膮ca drukowan膮 cyrylic臋. Kapitaliki wygl膮daj膮 na wykonane z szablonu ze wzgl臋du na jednakow膮 grubo艣膰 linii czy identyczne, ostre zako艅czenia liter, a 鈥濻鈥� i 鈥瀂鈥� stanowi膮 swoje lustrzane odbicie. R贸wna wysoko艣膰 znak贸w oraz rytmiczne powtarzanie si臋 pion贸w i 艣wiate艂 tworz膮 uporz膮dkowan膮 kompozycj臋.
Jan Zieli艅ski by艂 wszechstronnym artyst膮, projektowa艂 zar贸wno plakaty, jak i grafik臋 u偶ytkow膮 czy scenografi臋. Wsp贸艂pracowa艂 z wieloma polskimi teatrami lalkowymi. Zieli艅ski Podobnie jak i inni arty艣ci, inspirowa艂 si臋 pomys艂ami przeniesionymi z jednej techniki do drugiej, tworz膮c niewymuszon膮 relacj臋 mi臋dzy grafik膮 a tre艣ci膮, muzyk膮 czy lalk膮. W przypadku spektaklu z 1975 roku autorem scenografii by艂 Wac艂aw Kondek, a stworzony przez niego Konik Garbusek (zdj臋cia ze spektaklu zob. 3)ponad wszelk膮 w膮tpliwo艣膰 by艂 inspiracj膮 dla sylwetki narysowanej przez Zieli艅skiego. Bohater Kondka r贸wnie偶 jest jasnoniebieski, ale zosta艂 dodatkowo ozdobiony folkowymi kwiatami i wzorami. Zabawne jest, 偶e obaj arty艣ci, celowo lub nie, przedstawili tytu艂owego bohatera z jednym garbem, odchodz膮c tym samym od tre艣ci utworu Jerszowa. Zgodnie z rosyjsk膮 opowie艣ci膮, 艣nie偶nobia艂a klacz obieca艂a odwa偶nemu Wani: 鈥渄am ci pi臋kne konie dwa, dam ci jeszcze i trzeciego, tylko bardzo malutkiego, chocia偶 b臋dzie mia艂 dwa garby, nie oddawaj go za skarby鈥�4.
Konik Garbusek [zdj臋cie ze spektaklu], 1975, fot. Adam Idzi艅ski, il. za: Teatr Lalek Arlekin im. Henryka Ryla w 艁odzi,
red. Micha艂 Kowalczyk, wyd. Teatr Lalek Arlekin im. Henryka Ryla w 艁odzi, 艁贸d藕 2018, s. 127
Plakat zaskakuje przemy艣lanymi detalami, cho膰 przy pierwszym spojrzeniu wydaje si臋 tylko nieskomplikowanym rysunkiem. Ta nietuzinkowa forma mo偶e by膰 uk艂onem w stron臋 m艂odszego widza, do kt贸rego przecie偶 kierowana jest opowie艣膰. Uproszczona sylwetka konika przypomina stylistyk膮 dzieci臋ce rysunki. Tym samym Zieli艅ski zach臋ca ma艂ego odbiorc臋 do w艂asnej interpretacji.
颅颅颅颅颅颅
Zob. inne plakaty Jana Zieli艅skiego:
1 鈥淲 czasach mojej m艂odo艣ci Konik Garbusek by艂 bardzo popularny, jak wszystko zza wschodniej granicy. Ba艣艅 jest klasyczna, uniwersalna, warto do niej wr贸ci膰鈥� 鈥� m贸wi re偶yser kolejnej wersji spektaklu przygotowanej dla Arlekina w 2015 roku Wojciech Kobrzy艅ski. Zob. iz (Izabella Adamczewska), Konik Garbusek wraca, 鈥濭azeta Wyborcza鈥�, dod. 鈥炁伱砫藕鈥�, nr 72, 27 marca 2015, cyt. za Encyklopedia Teatru Polskiego, (dost臋p: 08.11.2020).
2 Benedykt Chmielowski, Nowe Ateny Albo Akademiia Wszelkiej Scyencyi Pe艂na, Na R贸偶ne Tytu艂y Jak Na Classes Podzielona,M膮drym Dla Memoryja艂u, Idiotom Dla Nauki, Politykom Dla Praktyki, Melancholikom Dla Rozrywki Erigowana, Drukarnia Paw艂a J贸zefa Golczewskiego, Lw贸w 1745, t. I, s. 475. (dost臋p: 8.11.2020).
3 艁ukasz Kaczy艅ski, Toccata na pi艂臋 i lalkarska opera, 鈥濪ziennik 艁贸dzki鈥�, 23 marca 2012, (dost臋p: 8.11.2020).
4 Piotr Jerszow, Konik Garbusek, t艂um. Henryk Go艣cia艅ski, Oficyna Wydawnicza G&P, Pozna艅 2010.