data publikacji: 28 pa藕dziernika 2020
tekst: Jowita Mr贸z
W 1940 roku t臋tni膮ca handlowym 偶yciem 艂贸dzka dzielnica Ba艂uty przekszta艂cona zosta艂a w Litzmannstadt Ghetto. Pomimo wprowadzonych po zako艅czeniu II wojny 艣wiatowej urbanistyczno-administracyjnych zmian 鈥� wyburzenia starych budynk贸w, postawienia nowych osiedli, likwidacji niekt贸rych ulic i zmiany nazw tych istniej膮cych 鈥� 艣lady przesz艂o艣ci s膮 wci膮偶 widoczne na Ba艂utach. Ujawniaj膮 si臋 one nie tylko w miejscach pami臋ci (np. pomnik tzw. P臋kni臋tego Serca, Park Ocala艂ych), ale i w codziennym do艣wiadczeniu przestrzeni miejskiej (np. murale zrealizowane w ramach projektu Dzieci Ba艂ut 鈥� murale pami臋ci czy zadedykowane spo艂eczno艣ci Ba艂ut koresponduj膮ce ze sob膮 prace Nitzan Mintz zrealizowane w nurcie poezji ulicznej 鈥� mural i seria napis贸w na drzwiach kom贸rek, kt贸re sk膮din膮d przypominaj膮 plakaty.
Nitzan Mintz, bez tytu艂u, 2016, 艁贸d藕, ul. Organizacji WIN 10, fot. Pawe艂 Trze藕wi艅ski
(dzi臋ki uprzejmo艣ci )
W niezwyk艂y spos贸b po tym obszarze oprowadza Rutka 鈥� tytu艂owa bohaterka ksi膮偶ki 1, na podstawie kt贸rej w Teatrze Arlekin zrealizowany zosta艂 w re偶yserii Karoliny Maciejaszek2. Rutka jest jednym z tych spektakli 艂贸dzkiego Arlekina, kt贸re wykraczaj膮 poza typowo dzieci臋cy repertuar. Cho膰 inscenizacji nie mo偶na odm贸wi膰 edukacyjnych walor贸w, ani umiej臋tno艣ci delikatnego oswajania najm艂odszych widz贸w z rzeczywisto艣ci膮 okupowanego miasta czy Wielk膮 Szper膮, to Rutka przemawia do odbiorcy j臋zykiem ponadpokoleniowym, poruszaj膮c zar贸wno dzieci, jak i doros艂ych. W spektaklu realizm miesza si臋 z fantazj膮, przesz艂o艣膰 i tera藕niejszo艣膰 nak艂adaj膮 si臋 na siebie, buduj膮c wielopoziomowe relacje. Uczestnikami tych relacji s膮 nie tylko bohaterowie 鈥� mieszkaj膮ca na wsp贸艂czesnych Ba艂utach dziesi臋cioletnia Zosia i towarzyszka jej zabaw, Rutka, kt贸ra zdaje si臋 by膰 cz臋艣ci膮 nieistniej膮cego ju偶 艣wiata 鈥� ale tak偶e niezwykle przemy艣lana scenografia Mariki Wojciechowskiej. Wyp艂owia艂e konstrukcje z czworok膮tnymi otworami o偶ywaj膮 w d艂oniach aktor贸w, jako kamienice i pe艂ne zakamark贸w podw贸rka. Te animowane przez bohater贸w rekwizyty tworz膮 schemat miejskiej przestrzeni, kt贸ra jest jak sceniczny palimpsest 鈥� w pewnym momencie wy艣wietlane obrazy dawnych Ba艂ut na艂o偶one zostaj膮 na wsp贸艂czesn膮 topografi臋 miasta. Odtworzenie wygl膮du okupowanej 艁odzi, widzianej oczami bezbronnej dziewczynki, kt贸ra pr贸buje skry膰 si臋 przed zagro偶eniem, pozwala przezwyci臋偶y膰 przyzwyczajenia zwi膮zane z my艣leniem o przestrzeni miasta oraz jego historii, a tym samym od艣wie偶a perspektyw臋 odbiorc贸w. Rutka ze wzgl臋du na swoj膮 wymow臋 i g艂臋bokie powi膮zanie plastycznej oprawy z konkretnym miejscem na mapie 艁odzi zach臋ca do odkrycia na nowo ba艂uckich ulic, uliczek, budynk贸w i spojrzenia na legendarn膮 dzielnic臋 鈥� zar贸wno jej przesz艂o艣膰, jak i wsp贸艂czesno艣膰 鈥� w nieszablonowy spos贸b.
Plakat 3 koresponduje z zaprojektowan膮 przez autork臋 scenografi膮, nienachalnie wprowadzaj膮c widz贸w w 艣wiat Rutki. Czarno-bia艂y portret dziewczynki, stanowi膮cy centralny element kompozycji, wskazuje na historyczny kontekst rozgrywaj膮cych si臋 w spektaklu wydarze艅. Wprowadza doz臋 realizmu, kt贸ry, tak jak w teatralnej inscenizacji, zostaje oswojony i 鈥瀙rzepracowany鈥� za pomoc膮 fantazyjnych motyw贸w (uwag臋 przykuwaj膮 przede wszystkim pomara艅czowo-偶贸艂te kropki na policzku dziewczynki). Wzrok dziecka umyka spojrzeniom odbiorc贸w. Zawiesza si臋 na czym艣, co wykracza poza ramy plakatu i cho膰 jest dla nas nieuchwytne, wzbudza zainteresowanie. Odsy艂a do tego, co odleg艂e, minione, a nawet zapomniane. Portret sprawia wra偶enie wyci臋tego 鈥� mo偶e z rodzinnego albumu 鈥� i wmontowanego w antracytowe t艂o, kt贸rego powaga prze艂amana zostaje, w niemal dadaistycznym stylu, kolorowymi figurami nadaj膮cymi kompozycji lekko艣ci. Tr贸jk膮ty i czworoboki przypominaj膮 domy, ko艂a punkty na mapie. 艁膮cz膮ce si臋 ze sob膮 linie, budz膮ce skojarzenia z abstrakcj膮 geometryczn膮, tworz膮 swego rodzaju kontur miasta. W zarys ten wpisany zostaje p贸艂profil dziewczynki. By膰 mo偶e plakat sugeruje, 偶e jest to miasto tyle偶 prawdziwe, co zbudowane z dzieci臋cych wyobra偶e艅 o nim. Umieszczony na dole plakatu napis Rutka przywodzi na my艣l popularn膮 w latach 70. i 80. XX wieku stylistyk臋 disco. Graj膮ce z konwencj膮 litery, w kt贸re u艂o偶y艂y si臋 r贸偶nokolorowe kropki s膮 zapowiedzi膮 zabawy i przyjemno艣ci p艂yn膮cej z poznania nietuzinkowej i charyzmatycznej Rutki. Ca艂o艣膰, podobnie jak sam spektakl, balansuje mi臋dzy tym, co rzeczywiste i wyobra偶one, powa偶ne i lekkie, przesz艂e i wsp贸艂czesne, nie wskazuj膮c jednoznacznej granicy, kt贸ra by je od siebie oddziela艂a.
1 Powie艣膰 Joanny Fabickiej nagrodzona zosta艂a w 2016 roku g艂贸wn膮 nagrod膮 literack膮 polskiej sekcji IBBY, promuj膮cej literatur臋 dzieci臋c膮 i m艂odzie偶ow膮.
2 Rutka jest w艂a艣ciwie czym艣 wi臋cej ni偶 spektakl. Jest projektem, na kt贸ry sk艂adaj膮 si臋 tak偶e dzia艂ania edukacyjne, uwra偶liwiaj膮ce na otaczaj膮c膮 przestrze艅 i drugiego cz艂owieka. Premiera szkolna Rutki odby艂a si臋 27 wrze艣nia 2019 roku, a teatralna 1 lutego 2020 roku. Informacje o projekcie i zwiastun spektaklu s膮 dost臋pne na stronie Teatru Arlekin: .
3 Informacje o pracach Mariki Wojciechowskiej dost臋pne s膮 na stronie: .