data publikacji: 8 wrze艣nia 2020
tekst: Piotr Piasek
Pierwsz膮 partytur膮, kt贸r膮 napisa艂 samodzielnie by艂a w艂a艣nie Coppelia1. Utw贸r ten jest istotny nie tylko w skali biografii autora 鈥� jego znaczenie ma r贸wnie偶 bardziej uniwersalny wymiar. Zwraca si臋 uwag臋, 偶e maj膮cy swoj膮 premier臋 w 1870 roku balet charakteryzuje si臋 ekspresywno艣ci膮 czyni膮c膮 go opisowym poematem tonicznym, czyli dzie艂em o charakterze narracyjnym ju偶 w samej konstrukcji muzyki. Wskazuje si臋 ponadto na obecno艣膰 element贸w impresjonistycznych oraz wyrafinowane u偶ycie muzycznego leitmotivu2.
Libretto opowiada histori臋 przygotowa艅 do 艣wi臋ta plon贸w. Tego samego dnia odby膰 si臋 ma r贸wnie偶 艣lub g艂贸wnych bohater贸w Swanildy i Franciszka. Tytu艂owa Coppelia jest lalk膮 skonstruowan膮 przez Coppeliusa, kt贸remu burmistrz zleci艂 stworzenie jej, aby u艣wietni艂a obchody 艣wi臋ta. Franciszek, zwabiony widoczn膮 w oknie postaci膮 pi臋knej dziewczyny, zakrada si臋 do domu lalkarza. Coppelius przedstawia mu Coppeli臋, jednak Franciszek nie wie, 偶e to w艂a艣nie Swanilda, jego narzeczona, przebra艂a si臋 za mechaniczn膮 dziewczyn臋. Odwiedzi艂a ona wcze艣niej Coppeliusa, aby opowiedzie膰 mu o niewierno艣ci swojego przysz艂ego m臋偶a. Skuszony realnym wygl膮dem lalki oraz zm膮cony piciem wina Franciszek o艣wiadcza lalkarzowi, 偶e pragnie poj膮膰 Coppeli臋 za 偶on臋. Wtedy na jaw wychodzi, z kim naprawd臋 niewierny narzeczony mia艂 do czynienia. Franciszek b艂aga Swanild臋 o przebaczenie, a w ko艅cu Coppelius przekonuje j膮, aby mu wybaczy艂a. Ostatni akt baletu ukazuje zabaw臋 ku czci 艣wi臋ta plon贸w, po艂膮czon膮 z weseln膮 rado艣ci膮3.
W utworze Delibesa nast臋puje wi臋c zamiana 鈥� lalka wzi臋ta zostaje za prawdziw膮 kobiet臋, a kobieta podszywa si臋 za lalk臋. Pomimo 偶e pro艣ba o r臋k臋 lalki by艂a aktem niewierno艣ci, to w zwi膮zku z intryg膮 Franciszek ponownie zapragn膮艂 zar臋czy膰 si臋 ze Swanill膮. Wydaj臋 mi si臋, 偶e tylko dlatego komedii uda艂o si臋 nie przeistoczy膰 w tragedi臋. Jest to z jednej strony balet zawieraj膮cy romantyczne perypetie 偶ycia 鈥瀔rzepkich wie艣niak贸w鈥�, z drugiej jednak mityczne stworzenie podmienione zostaje w mechaniczn膮 kuk艂臋4. Tym samym nast臋puje przej艣cie w pozytywistyczn膮 logik臋, odwracaj膮c膮 si臋 od tajemniczych praw natury, a wygl膮daj膮cych zapoznania stabilnej struktury mechanizmu przyrody.
Plakat Urba艅ca do inscenizacji z 1974 roku jest raczej minimalistyczny, a swoj膮 stylistyk膮 nawi膮zuje do Magrittowskiego surrealizmu. Na czarnym tle wyrysowany jest klucz do nakr臋cania mechanicznych zabawek. Jego dolna po艂owa jest metalowa i konkretna, zar贸wno w sensie trwa艂o艣ci materia艂u, jak i stabilno艣ci znaczenia. G贸rna po艂owa to niebo, kt贸rego centrum stanowi czarne serce przebite strza艂膮. Przygl膮daj膮c si臋 , a wynika to r贸wnie偶 z tekstu libretta, wida膰, 偶e kluczow膮 rol臋 w scenografii odgrywaj膮 s艂o艅ce oraz zegar. G贸ruj膮ce na niebie sierpniowe s艂o艅ce zdublowane zostaje nie tylko wizualnie przez przedmiot mechanicznego czasomierza, ale r贸wnie偶 alegorycznie 鈥� 鈥瀂orz臋鈥� oznaczaj膮c膮 wsch贸d 鈥瀒 rado艣膰 przysz艂ej rodziny鈥� dope艂niaj膮 鈥濿iara鈥� i 鈥濸raca鈥� 鈥瀖aj膮ce przypomnie膰 o codzienno艣ci鈥�5. S艂o艅ce, tak bardzo niejednoznaczne, bo zar贸wno dobroczynne, jak i mog膮ce sprowadzi膰 katastrof臋, zast膮pione zostaje przez zegar 鈥� bezpieczny, bo pojmowalny i daj膮cy si臋 kontrolowa膰 mechanizm.
Czarne serce przebite strza艂膮 na plakacie Urba艅ca jest w艂a艣nie s艂o艅cem, czasem tak jasnym, 偶e a偶 o艣lepiaj膮cym. Tym samym jest mi艂o艣膰, cz臋sto wyniszczaj膮ca, cz臋sto wystawiaj膮ca cz艂owieka na silne prze偶ycia i irracjonalne decyzje. Mi艂o艣膰 i niekontrolowalne 偶ywio艂y natury pochodz膮 wi臋c z jednego porz膮dku. Drugi porz膮dek 鈥� porz膮dek ludzkiego definiowania i schematyzowania 鈥� to bezpiecze艅stwo trwa艂o艣ci trzonu klucza. Tym samym oddany zostaje dualizm baletu: kontrast nieprzewidywalnej 偶ywio艂owo艣ci natury i ujarzmiania po艂膮czonego z dostosowywaniem 艣wiata do w艂asnych potrzeb.
Klucz otacza zupe艂na pustka, czer艅. Odbieram j膮 jako chaos, czyli w tym przypadku prze艂adowanie bod藕cami, jakim jest czarne s艂o艅ce serca. Ruch nakr臋cania, odwzorowany w samym skorelowaniu element贸w plakatu, przebiega od bod藕ca serca-s艂o艅ca, w b艂臋kit nieba, do trzonu klucza. Tam trzon styka si臋 z chaosem czerni. Dualizm natury ludzkiej 鈥� rozbrat rozumu i emocji 鈥� odwzorowany jest w samej figurze klucza. Jednak czarne s艂o艅ca, kt贸re nosimy w naszych piersiach s膮 substancjalnie tym, czym kapry艣ny 艣wiat, kt贸ry nas otacza. Pragnienia serca to ruch zamachowy, kt贸ry popycha nas do dzia艂ania. Czer艅 mo偶e by膰 te偶 oznak膮 zakrycia, schowania czego艣. Zas艂oni臋te zwykle bywa co艣 wulgarnego, wieloznacznego, wystawiaj膮cego nas na niekontrolowane prze偶ycia. Ruch zamachowy jest wi臋c te偶 ruchem od pierwotnej wulgarno艣ci chaosu, przez oswojone marzycielstwo b艂臋kitnego nieba, a偶 po metalowy trzon stabilno艣ci 鈥� czyli a偶 po stabilizacj臋 pracy u偶ytkowej, racjonalno艣ci, poczucia kontroli. Tak jak kontrolowa膰 Coppelus mo偶e Coppeli臋, a Franciszek nie mo偶e zakocha膰 si臋 w lalce. Dla odbiorcy o postmodernistycznej wra偶liwo艣ci komentarzem do baletu Delibesa jest wi臋c te偶 艁owca android贸w.
1 Pe艂ny tytu艂 orygina艂u: Copp茅lia ou la fille aux yeux d`茅mail, Teatr Wielki/ Opera Narodowa, [dost臋p 08.09.2020].
2 Leo Delibes [has艂o], 2001, Ballet Met/ The Columbus Foundation, [dost臋p 08.09.2020].
3 Coppelia 06.04.1974, Teatr Wielki/ Opera Narodowa, [dost臋p 08.09.2020].
4 Gerard Charles, COPP脡LIA, The History of the Ballet, 2001, Ballet Met/ The Columbus Foundation, [dost臋p 08.09.2020].
5 Coppelia 06.04.1974, op. cit.