data publikacji: 4 sierpnia 2020
tekst: J臋drzej Janicki
Borys Godunow Modesta Musorgskiego (oparty na tek艣cie Aleksandra Puszkina) to doprawdy dzie艂o niezwyk艂e. Jedyna uko艅czona opera w dorobku tego kompozytora od pocz膮tku mia艂a pod g贸rk臋 z 贸wczesnymi wymogami formalnymi. Pierwotna jej wersja zosta艂a odrzucona przez Teatr Imperialny jako dzie艂o odchodz膮ce zbyt daleko od tradycyjnej formy (du偶a liczba ch贸r贸w i scen zbiorowych oraz brak wyra藕nie zarysowanej roli pierwszoplanowej). Musorgski dzie艂o wi臋c przerobi艂 tak, by zadowoli膰 gusta 贸wczesnych decydent贸w i sama opera gotowa by艂a ju偶 w 1872 roku. Co ciekawe, Borys Godunow co najmniej dwukrotnie by艂 鈥瀙rzerabiany鈥� 鈥� raz przez Niko艂aja Rimskiego-Korsakowa, a raz przez Dymitra Szostakowicza. Obecnie spotka膰 si臋 mo偶na na 艣wiatowych deskach z wszystkimi trzema wersjami 鈥� cho膰 wersja Szostakowicza cieszy si臋 zdecydowanie najmniejsz膮 popularno艣ci膮. Plakat, kt贸ry mamy w swoich zbiorach odnosi si臋 do opery Borys Godunow w re偶yserii Jana 艢widerskiego, kt贸rej premiera mia艂a miejsce 30.12.1972 roku w Operze Narodowej w Warszawie (scenografi臋 dla tego przedstawienia stworzy艂 Andrzej Kre眉tz-Majewski 鈥� artysta 艣ci艣le zwi膮zany z Polsk膮 Szko艂膮 Plakatu, kt贸rego dzie艂a r贸wnie偶 posiadamy w naszej Kolekcji)1.
Wydaje si臋, 偶e plakat autorstwa Macieja Urba艅ca nale偶y odczytywa膰 niejako r贸wnolegle z projektem plakatu do Borysa Godunowa J贸zefa Mroszczaka2. Urbaniec zdecydowa艂 si臋 na o wiele bardziej stonowan膮 kolorystyk臋 鈥� zamiast mieszanki w艣ciek艂ego r贸偶u i pomara艅czu, dominant臋 jego plakatu stanowi 鈥瀙rzybrudzony鈥� b艂臋kit. Obaj arty艣ci odwo艂uj膮 si臋 jednak do tego samego motywu g艂贸wnego 鈥� twarzy wpisanej w trzy kopu艂y cerkiewne (symbol Tr贸jcy 艢wi臋tej). Przedstawienie Urba艅ca jest, moim zdaniem, jednak o wiele bardziej przekonuj膮ce. Plakat ujawnia jedn膮 z charakterystycznych cech jego tw贸rczo艣ci 鈥� 鈥瀗api臋cie wynikaj膮ce z perfekcyjnej gry detalu i pustki鈥�3. W lapidarny, lecz wyj膮tkowo precyzyjny spos贸b ukazuje osamotnienie cara (twarz zawieszona w 鈥瀙ustej鈥� przestrzeni) oraz ci臋偶ar wydarze艅, kt贸rym musia艂 stawi膰 on czo艂a (przedstawienie cara, nad kt贸rym dominuje zarys budowli). Z samego obrazu bije dojmuj膮ca melancholia. Urbaniec tym plakatem idzie troch臋 wbrew w贸wczas panuj膮cej tendencji, wszak przedstawienia plakatowe rzadko kiedy operuj膮 detalem w ukazywaniu portretowanych twarzy. W tym przypadku jednak spojrzenie cara przykuwa uwag臋, hipnotyzuje i sprawia, 偶e w jaki艣 tajemny wr臋cz spos贸b wchodzimy w relacj臋 z tym bohaterem.
Maciej Urbaniec pozostawa艂 artyst膮 docenionym. Zdobywa艂 medale na mi臋dzynarodowych imprezach4, a jego plakaty publikowane by艂y chocia偶by w presti偶owym czasopi艣mie Graphis. W sferze dydaktycznej r贸wnie偶 dorobi艂 si臋 naprawd臋 wysokiej pozycji, prowadzi艂 katedr臋 we Wroc艂awiu (jego uczniem by艂 m.in. Jan Sawka), a w Warszawie wsp贸艂pracowa艂 ze swoim dawnym mistrzem Henrykiem Tomaszewskim. Patrz膮c na plakat Borys Godunow trudno si臋 tym wszystkim sukcesom i laurom dziwi膰鈥�
1 Informacje na temat opery: .
2 Plakat Mroszczaka: . Istniej膮 pewne rozbie偶no艣ci co do samego datowania dzie艂a Mroszczaka. Wspomniana strona internetowa podaje rok 1959 jako dat臋 powstania projektu, a rok 1969 jako dat臋 wydania projektu. D. Folga-Januszewska wskazuje za to rok 1961 jako dat臋 projektu (Dorota Folga-Januszewska, Oto sztuka polskiego plakatu, Wydawnictwo Bosz, Olszanica, 2018, s. 268). Oba 藕r贸d艂a pozostaj膮 jednak zgodne co do roku 1969 jako daty pierwszego druku tego projektu.
3 Sylwia Gi偶ka, Maciej Urbaniec, (dost臋p: 04.08.2020).
4 W Lipsku i Brnie (podaj臋 za: ).