data publikacji: 9 wrze艣nia 2020
tekst: J臋drzej Janicki
Marian Tarczy艅ski to tw贸rca bardzo silnie zwi膮zany z teatrem 鈥� scenograf, re偶yser 艣wiate艂 i autor projekcji filmowych, kt贸rego 艣cie偶ka kariery trwale z艂膮czona jest z Teatrem Wielkim w 艁odzi. Jego wszechstronno艣膰 zaowocowa艂a r贸wnie偶 stworzeniem plakat贸w do spektakli teatralnych 鈥� jednym z przyk艂ad贸w tej aktywno艣ci artystycznej Tarczy艅skiego jest Makbet stworzony na potrzeby promocji opery Giuseppe Verdiego o tym samym tytule w interpretacji Tadeusza Koz艂owskiego i Tomasza Koniny1.
Tarczy艅ski w swojej kompozycji skupia si臋 na jednym bardzo wa偶nym aspekcie tragedii Williama Shakespeare鈥檃 鈥� indywidualnym dramacie jednostki. Ukazuje on posta膰 (bez w膮tpienia Makbeta) ubran膮 ca艂膮 na czarno z podniesionymi r臋koma i sm臋tnie zwieszon膮 g艂ow膮. Za ni膮 rysuje si臋 znacznie wi臋kszych rozmiar贸w cie艅 bohatera, kt贸rego przedstawienie wie艅czy korona. Po lewej stronie plakatu odnale藕膰 mo偶na niedbale odrzucone krzes艂o, symbolizuj膮ce by膰 mo偶e walk臋 o tron, wok贸艂 kt贸rej osnuta jest fabu艂a ca艂ej tragedii. Za g艂贸wn膮 postaci膮 oko nasze napotyka jednolit膮 偶贸艂taw膮 艣cian臋 z wyra藕nie przedstawionymi drzwiami. S膮 one szczelnie zamkni臋te i pozbawione jakiejkolwiek klamki, co symbolizowa膰 mo偶e, 偶e Makbet znalaz艂 si臋 w sytuacji, z kt贸rej nie ma 偶adnego wyj艣cia鈥� W przedstawieniu Tarczy艅skiego Makbet nie jest ani dzielnym wojownikiem, ani dumnym kr贸lem, kt贸ry podst臋pem zdoby艂 w艂adz臋. To portret cz艂owieka przegranego, uchwyconego dok艂adnie w tym momencie, w kt贸rym u艣wiadamia on sobie rozmiar swojej kl臋ski 鈥� tej politycznej, lecz r贸wnie偶 tej moralnej. Wygl膮da niczym skazaniec, kt贸ry w oczekiwaniu na nieuchronn膮 艣mier膰 nie spodziewa si臋 ju偶 niczego. I w艂a艣nie ze wzgl臋du na t臋 nieuchronno艣膰 z Makbeta emanuje wy艂膮cznie spok贸j i rezygnacja 鈥� by膰 mo偶e w tej kr贸tkiej chwili z bolesn膮 precyzj膮 dociera do niego, czego si臋 dopu艣ci艂 i jak zas艂u偶ona kara go spotka.
Kusz膮 tu r贸偶ne por贸wnania do innych scen obrazuj膮cych prze偶ycia graniczne. Jak偶e r贸偶nie prezentuje si臋 ten Makbet w obliczu najgorszego od powsta艅ca z obrazu Rozstrzelanie powsta艅c贸w madryckich Francisco Goi2? W scenie z plakatu widzimy tylko beznadziejne i beznami臋tne pogodzenie z losem, podczas gdy powstaniec Goi emanuje 偶ywym przera偶eniem i rozpacz膮. Makbet Tarczy艅skiego w swoim zrezygnowaniu i przybiciu przypomina mi posta膰 z plakatu3 do jednego z p贸藕nych arcydzie艂 neorealizmu w艂oskiego 鈥� filmu Umberto D. Ta stylistyka filmowa odegra艂a r贸wnie偶 pewn膮 rol臋 w zaistnieniu Polskiej Szko艂y Plakatu. Jak wskazuje Zdzis艂aw Schubert, to plakat-obraz do filmu Mury Malapagi (produkcji utrzymanej w艂a艣nie w tym nurcie kina) Wojciecha Fangora z 1952 roku uzna膰 mo偶na za pocz膮tek fazy rozkwitu Polskiej Szko艂y Plakatu4. Niezale偶nie jednak od wspomnianych historycznych dywagacji, plakat Tarczy艅skiego pozostaje dzie艂em niepokoj膮cym i wywo艂uj膮cym du偶e wra偶enie. Si艂臋 przekazu dodatkowo wzmacnia jego charakterystyczne usytuowanie w zbiorach IF Kolekcji 鈥� na ko艅cu tunelu korytarza.
1 Szczeg贸艂owe informacje dotycz膮ce tej opery oraz jej program dost臋pne na: .
2 Reprodukcja obrazu: .
3Zob. .
4 Zdzis艂aw Schubert, Mistrzowie plakatu i ich uczniowie, Przedsi臋biorstwo Wydawnicze Rzeczpospolita, Warszawa, 2008, s. 55. W tym samym fragmencie Schubert periodyzuje histori臋 Polskiej Szko艂y Plakatu i podkre艣la wp艂yw kina neorealistycznego na polskie przedstawienia plakatowe pocz膮tku lat pi臋膰dziesi膮tych.