data publikacji: (08.08.2020)
tekst: Wioletta Kazimierska-Jerzyk
Kolekcja prezentowana jest 鈥� oczywi艣cie partiami 鈥� w dw贸ch miejscach w Krakowie (, ul. Stolarska 8 i , al. Focha 1). Tu mo偶na znale藕膰 tego mi艂o艣nika i eksperta sztuki plakatu, tw贸rcy ponad stu plakatowych wystaw, autora wa偶nych publikacji1 i wydawcy.
W aktualnie ma miejsce wystawa Od komedii do westernu. Polski plakat filmowy z lat 1950-1970 (chodzi o trzy dekady w艂膮cznie z latami 70.) Najwi臋cej informacji o niej mo偶na uzyska膰 ze, na kt贸rej sukcesywnie publikowane s膮 kolejne, sk艂adaj膮ce si臋 na t臋 ekspozycj臋 reprodukcje plakat贸w wraz z kr贸tkimi anonsami.
Wybrany zakres czasowy 1950鈥�1970 mo偶na uzna膰 za arbitralny. Ani to pocz膮tek Polskiej Szko艂y Plakatu2, ani koniec, a zestaw dzie艂 鈥� dla mnie 鈥� troch臋 zaskakuj膮cy. Szukam bezskutecznie niekt贸rych przyk艂ad贸w (a z naszym, niewielkim zbiorem, pokrywa si臋 tylko jedna praca 鈥� Zjazd rodzinny Janusza Rapnickiego). Jednak偶e z samego wyboru dzie艂 nie spos贸b uczyni膰 tw贸rcom wystawy jakiego艣 zarzutu. Mo偶na sobie tylko wyobra偶a膰, z jakiej liczby prac dokonali selekcji! Tym razem to niewielki u艂amek kolekcji. Na dawnej wystawie Polski plakat filmowy 鈥� 100 lat kina w Polsce w 1996 roku pokazywano 880 plakat贸w (album Krzysztofa Dydo z tej wystawy jest praktycznie nieosi膮galny3). Teraz te chyba 60 dzie艂 w sumie 鈥� to nie jest liczba, kt贸ra zadowoli plakatowych wyjadaczy. Mnie jednak ten wyb贸r bardzo ucieszy艂. Wiele z tych plakat贸w zobaczy艂am pierwszy raz, nie tylko na 偶ywo. W og贸le zwr贸ci艂am na nie uwag臋 dzi臋ki tej wystawie.
Oczywi艣cie druki najstarsze, te z lat 50. (zw艂aszcza ko艅c贸wka dekady) s膮 tu szczeg贸lnie frapuj膮ce. Zdaje si臋, 偶e tylko jeden z nich znajduje si臋 w zestawie opublikowanym w albumie Polski Plakat Filmowy4 z 1957 r. I bardzo dobrze, 偶e jest to Pomys艂owy sprzedawca Wiktora G贸rki, bo ma pi臋kn膮 kolorystyk臋, a w ksi膮偶ce tej jest czarno-bia艂y. Poza tym, w czasach, kiedy drukowano w kilku zaledwie barwach, G贸rka zabawnie rozstrzygn膮艂, jak ma wygl膮da膰 karnacja ty艂owego bohatera (czarno-bia艂ego sk膮din膮d filmu) 鈥� ot贸偶 entuzjazm i zapalczywo艣膰 K谩lm谩na Latab谩ra w roli sprzedawcy, kt贸ry chce sprzeda膰 wszystko, wyra偶a si臋 brzoskwiniowo ?.
鈥濸omys艂owy Sprzedawca鈥� Wiktora G贸rki na dole drugi od prawej
Dzie艂a s膮 ciasno zestawione w niewielkiej dwukondygnacyjnej przestrzeni (na to wspania艂e miejsce i dawny Hotel Cracovia Witolda C臋ckiewicza, rzecz jasna, trzeba odwiedzaj膮cym galeri臋 te偶 zwr贸ci膰 uwag臋, a i rezyduj膮ce na parterze Forum Designu tak偶e ma co艣 do zaoferowania). Plakaty wisz膮 jedne obok drugich, jedne nad i pod drugimi. Ale ogl膮da si臋 je dobrze. Druki z tamtych lat maj膮 zwykle format 86 x 61 (A1), a eksponowane s膮 w ramach B1. To pozwala pozostawi膰 wystarczaj膮co szerok膮 ram臋 czarnego t艂a. Obrazy si臋 nie zlewaj膮. Uk艂ad ca艂o艣ci nie jest chronologiczny (raczej tylko miejscami, na pewno nie jest 艣ci艣le chronologiczny), prace tych samych artyst贸w te偶 nie wisz膮 obok siebie. Odbiorca musi tu popracowa膰 sam.
Zobaczymy tam plakaty tuz贸w, 鈥瀢isz膮鈥� m.in.: Jan Lenica, Lech Majewski, Waldemar 艢wierzy, Jan M艂odo偶eniec, Maciej Hibner, Jakub Erol, Franciszek Starowieyski, a tak偶e autorzy mniej znani (pewnie zale偶y, dla kogo鈥�), jak Jerzy Jaworowski, Karol Ferster, Marian Stachurski, Tomasz Rumi艅ski. To jest po prostu w znacznej mierze ciekawa lekcja Polskiej Szko艂y Plakatu, o kt贸rej czasem si臋 m贸wi, 偶e zosta艂a ukszta艂towana w艂a艣nie przez plakat filmowy: wizualne skr贸ty, metafory, rebusy, eksperymenty typograficzne, syntetycznie oddane gesty i wyrazy twarzy, mimetyczne podobie艅stwo rzadko bazuj膮ce na realizmie, raczej wydobyte surowo, aluzyjnie, albo z grubych krech (jaki G贸rka!, jaki Hibner!, a M艂odo偶eniec!) .
Dla mnie bohaterem ca艂ej wystawy jest w艂a艣nie Wiktor G贸rka. Na dole, na 艣cianie wzd艂u偶 schod贸w jest jeszcze jego ascetyczny, rysunkowy afisz z 1964 r. do w艂oskiego filmu Salvatore Giuliano. A na drugiej kondygnacji znajduj膮 si臋 dwa zupe艂nie inne jego plakaty: do ameryka艅skiego filmu Niewolnicy z 1971 roku (re偶. Herbert Biberman) i bu艂garskiego dramatu Spragniona mi艂o艣ci z 1972 r. (re偶. Ludmi艂 Stajkow). Oba s膮 skomponowane z monstrualnych kontur贸w. Tak si臋 robi widoczny z daleka plakat. Droga, jak膮 przeby艂 ten artysta od groteskowego, cho膰 pe艂nego wdzi臋ku mimetyzmu w Pomys艂owym sprzedawcy, przez ekspresjonistyczn膮 twarz Salvatore鈥檃 Giuliano, do tych dwu pop-artowskich (w jakim艣 sensie) kompozycji, m贸wi, 偶e ten polski plakat jest europejski, a etapy tej drogi 艣wietnie informuj膮, w jakich miejscach historii sztuki pod贸wczas byli艣my.
Plakat promuj膮cy wystaw臋, zaprojektowa艂a . Cho膰 praca ta typowa jest dla artystki, zar贸wno pod wzgl臋dem formy, jak i motyw贸w, to wpisuje si臋 interesuj膮co w klimat trzeciej 膰wierci XX wieku (a 偶e trafi艂a do naszej kolekcji, ). Nawet jednak ona przypomina mi G贸rk臋 鈥� jego plakat do filmu Dom bez okien z 1962 r. Ta technika wycinanko-wydzieranki, tr贸jk膮tne place, gwiazdowate r臋ce鈥� Tak to ju偶 jest, 偶e kiedy zobaczy si臋 kilkadziesi膮t dzie艂, to 3 lub 4 鈥瀋hodz膮鈥� za nami, a reszta czeka na sw贸j czas.
A plakat moich marze艅 z tej wystawy 鈥� to (1960) do francuskiej komedii Ren茅 Claira (zaraz po prawo na dole, przy wej艣ciu). Jak mo偶na w og贸le tak projektowa膰 plakaty? Zw艂aszcza b臋d膮c Lenic膮? Oczywi艣cie Lenica mo偶e sobie na to pozwoli膰. Wygl膮da to jak reklamowa litografia ksi膮偶kowa z XIX wieku. Wprawdzie jest mi臋towa i vintage鈥�, jedno i drugie ci膮gle modne鈥� Dzia艂a jak magnes. Wystarczy zawiesi膰 na tej kompozycji wzrok, by dostrzec, 偶e to brawurowo zrealizowana 鈥瀎anaberia鈥� w 鈥瀞tylu鈥� Polskiej Szko艂y Plakatu: opowiedzie膰 o filmie tak, by opowiedzie膰 o nim jak najkr贸cej.
1 Przede wszystkim s膮 to tematyczne katalogi monumentalnych wystaw: Krzysztof Dydo, Polski plakat filmowy: 100-lecie kina w Polsce, Galeria Plakatu w Krakowie, Krak贸w 1996; idem, Polski Plakat Teatralny 1899鈥�1999, Galeria Plakatu w Krakowie, Krak贸w 2000; idem, Ca艂a ta muzyka. Polski plakat muzyczny 1899鈥�2012, Filharmonia 艢l膮ska im. Henryka Miko艂aja G贸reckiego, Katowice 2012.
2 Mam tak膮 id茅e fixe, by promowa膰 ten termin jako nazw臋 w艂asn膮, zob. Wioletta Kazimierska-Jerzyk, , IF-Kolekcja (portal tematyczny), .
3 Zob. przypis nr 1.
4 Polski Plakat Filmowy, opr. Tadeusz Kowalski, Filmowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1957.