精东影视

data publikacji: 14.08.2020
tekst: J臋drzej Janicki

Jego dzie艂a s膮 wyj膮tkowo oszcz臋dne pod wzgl臋dem zastosowanych 艣rodk贸w wyrazu. Dominuj膮 biel i czer艅 (Flaga Unii Europejskiej, Koloratka, 奥辞濒苍辞艣膰, Demokracja, Kod kreskowy, Manipulacja, TAK/nie) oraz odcienie szaro艣ci (呕a艂obna flaga LGBT). Czerwie艅 pojawia si臋 w Mi艂o艣ci dla ka偶dego, a zaskakuj膮cy b艂臋kit w Cenie nieba. Ten ostatni plakat sprawia wra偶enie jakby przeniesionego wprost z folderu reklamowego IKEI 鈥� c贸偶, jak si臋 okazuje, dost臋p do nieba mo偶na 艂atwo kupi膰 i to w wyj膮t­kowo przyst臋pnej cenie鈥� W艣r贸d prezentowanych plakat贸w doszuka膰 si臋 mo偶na pewnych 艂膮cz膮cych je zale偶no艣ci. Flaga Unii Europejskiej i Koloratka operuj膮 podobnym symbolem sp艂ywaj膮cej farby, przywo艂uj膮cym na my艣l tworzone w po艣piechu dzie艂a graffiti. 奥辞濒苍辞艣膰 i Demokracja to wykorzystanie graficznego zapisu poj臋膰, kt贸re bardzo cz臋sto pojawiaj膮 si臋 w przekazie medialnym. Kapica stawia pytanie, czy za tymi poj臋ciami stoj膮 jeszcze jakiekolwiek warto艣ci, czy te偶 sta艂y si臋 one ju偶 wy艂膮cznie pustymi sloganami s艂u偶膮cymi jako or臋偶 walki politycznej. Wspomniana ju偶 Cena nieba oraz 惭颈艂辞艣膰 dla ka偶dego prze艂amuj膮 stonowan膮 palet臋 barw. Manipulacja oraz TAK/nie to by膰 mo偶e najwa偶niej­sze z zebranych tu plakat贸w, ukazuj膮 bowiem spos贸b funkcjonowania 艣wiata, w kt贸rym jedyn膮 rzecz膮 sta艂膮 jest 鈥� paradoksalnie 鈥� zmienno艣膰, a poj臋cie 鈥瀙rawdy鈥� wypar艂a specyficzna 鈥瀙ostprawda鈥�.

Kolorystyczna asceza, proste kompozycje, porzucenie figuratywno艣ci 鈥� wyr贸偶niki te najle­piej opisuj膮 stylistyk臋 prac Kapicy. Jego dzie艂a, pomimo braku zdobno艣ci, s膮 jednak dynamiczne. Koresponduje to ze s艂owami Franza Kline鈥檃: 鈥濶owy dynamizm przestrzenny obywa si臋 w cudowny niemal spos贸b bez barwno艣ci鈥�[1]. Sformu艂owanie to wpisuje si臋 w pewne za艂o偶enia awangardowej sztuki europejskiej[2] (jak np. lekcewa偶膮cy stosunek wobec koloru wyra偶any przez dadaist贸w i niekt贸rych kubist贸w). Dla Kapicy oszcz臋dna chromatyka jest jednak czym艣 wi臋cej ni偶 poszukiwaniem nowych dr贸g artystycznej eks­presji. Stanowi ona pr贸b臋 鈥瀘dizolowania鈥� odbiorcy od zb臋dnych (w tym kontek艣cie) bod藕c贸w i skie­rowania jego uwagi wprost na rzeczywisty, zaczerpni臋ty z poziomu spo艂eczno-politycznego, problem.

Sam artysta jako 藕r贸d艂a swoich inspiracji wymienia takich tw贸rc贸w jak Lex Drewi艅ski czy Stanis艂aw Dr贸偶d偶. Sens tytu艂u wystawy po艣wi臋conej tw贸rczo艣ci pierwszego z nich 鈥� Lex is more[3] 鈥� stanowi wa偶n膮 sk艂adow膮 spojrzenia Kapicy na sztuk臋 plakatu i wytycza swego rodzaju horyzont jego poszukiwa艅 artystycznych. Tych dw贸ch artyst贸w rzeczywi艣cie sporo 艂膮czy, lecz r贸wnie偶 troch臋 dzieli. Drewi艅ski[4] w swoich pracach pos艂ugiwa艂 si臋 ch臋tnie ironi膮 i dojmuj膮co precyzyjnym poczuciem humo­ru 鈥� Kapica rezygnuje nawet z tych element贸w, pozostawiaj膮c odbiorc臋 z wyizolowanym przekazem, kt贸rego nie da si臋 w 偶aden spos贸b os艂abi膰. Owo 鈥瀢yabstrahowanie鈥� zbli偶a natomiast prezentowane plakaty do dokona艅 Dr贸偶d偶a[5]. Tw贸rca ten, poruszaj膮c si臋 na gruncie poezji konkretnej, 鈥瀘drywa鈥� s艂o­wo od jego pierwotnego kontekstu, przypisuj膮c mu tym samym silnie zautonomizowan膮 rol臋. Sym­bolem staje si臋 sam graficzny zapis poj臋cia pozbawiony desygnatu. U Kapicy takim znakiem-sym­bolem okazuje si臋 chocia偶by flaga Unii Europejskiej czy zapis s艂owa 鈥瀌emokracja鈥�. Znaczenie tych dzie艂 w kontek艣cie bie偶膮cych wydarze艅 wydaje si臋 oczywiste, jednak na poziomie reakcji estetycznej wobec plakat贸w Flaga Unii Europejskiej i Demokracja przekazany poprzez nie komunikat jest nie­dookre艣lony w艂a艣nie ze wzgl臋du na wspomniane uwolnienie od towarzysz膮cych bod藕c贸w. Czysty s膮d estetyczny w rozumieniu Immanuela Kanta dzia艂aj膮cy mimo wszystko w warunkach ostrej perswazji? By膰 mo偶e by艂oby to przesad膮, lecz pewien cie艅 takiego w艂a艣nie prze偶ycia jest dostrzegalny podczas obcowania z pracami Kapicy. W tej tajemniczej dwuznaczno艣ci tkwi, moim zdaniem, najwi臋ksza si艂a plakat贸w tego artysty. Z perspektywy spo艂eczno-politycznej s膮 w pe艂ni zrozumia艂膮 i precyzyjn膮 dia­gnoz膮 wsp贸艂czesnego 艣wiata 鈥� s膮 silnie zakorzenione 鈥瀢 odniesieniu鈥� do miejsca i czasu, w kt贸rym si臋 znajduj膮. Z perspektywy prze偶ycia estetycznego osi膮gaj膮 jednak poziom uniwersalno艣ci. Z tej te偶 przyczyny mam wra偶enie, 偶e tw贸rczo艣膰 plakatowa stanowi kolejny krok (jestem pewien, 偶e nie ostatni) na drodze artystycznej ewolucji Kapicy. Wszak pami臋ta膰 trzeba o bardzo ciekawych obrazach tworzonych przez tego artyst臋 utrzymanych w abstrakcyjnej konwencji. Na poziomie prze偶ycia este­tycznego i obrazy, i plakaty pozostaj膮 do siebie zbli偶one 鈥� odr贸偶nia je wyrazisty kontekst tre艣ciowy, tak 艂atwo dostrzegalny w dzie艂ach plakatowych[6].

Artystyczna wizja Kapicy, je艣liby podj膮膰 pr贸b臋 jej rekonstrukcji czy uog贸lnienia, przypomina mi troch臋 posta膰 Jeda Martina 鈥� fikcyjnego bohatera zarysowanego przez Michela Houellebecqa na kartach powie艣ci Mapa i terytorium. Martin w臋druje od fotografii do malarstwa. Jako fotograf s艂aw臋 zyskuje zdj臋ciami map (sic!), natomiast jako malarz portretowa艂 najwa偶niejsze osoby wsp贸艂czesnego 艣wiata (np. artyst贸w Jeffa Koonsa i Damiena Hirsta, lecz r贸wnie偶 potentat贸w bran偶y komputerowej Billa Gatesa i Steve鈥檃 Jobsa). Wystawa jego fotografii nosi艂a znamienny tytu艂 Mapa jest bardziej in­teresuj膮ca od terytorium[7]. Wzniesienie si臋 na og贸lniejszy poziom 鈥� perspektyw臋 鈥瀖apy鈥� 鈥� pozwala inaczej, pe艂niej ocenia膰 bie偶膮ce wydarzenia, a wi臋c przyjmowa膰 perspektyw臋 鈥瀟erytorium鈥�. Co艣 po­dobnego czyni Kapica, doskonale rozumiej膮c, 偶e ocena jakiegokolwiek zjawiska musi nosi膰 w sobie 艣lad zdystansowania si臋 do danego problemu 鈥� nie zignorowania, lecz specyficznego, ca艂o艣ciowego uj臋cia. Zdaje si臋, 偶e z Houellebekiem 艂膮czy go r贸wnie偶 negatywna wizja przysz艂o艣ci. Jedn膮 z wielu przyczyn takiego krytyczno-pesymistycznego stanu rzeczy jest wszechogarniaj膮cy relatywizm, mani­festuj膮cy si臋 brakiem jakiejkolwiek sta艂o艣ci w ka偶dym aspekcie 偶ycia. W taki spos贸b interpretowa膰 mo偶na zar贸wno powie艣膰 Cz膮stki elementarne Houellebecqa jak i plakat TAK/nie Kapicy. Projekt ten jest pr贸bk膮 umiej臋tno艣ci w skr贸towym ujmowaniu rozleg艂ego problemu filozoficznego 鈥� 鈥瀗ie鈥� staje si臋 鈥瀟ak鈥�, a 鈥瀟ak鈥� staje si臋 鈥瀗ie鈥�. Na marginesie zauwa偶y膰 mo偶na, 偶e projekt polskiego wydania Sero­toniny[8] autorstwa Tomasza Majewskiego i plakat Demokracja Kapicy oparte s膮 na bardzo podobnym pomy艣le typograficznym.

Jak m贸wi sam Kapica, jego konwencja artystyczna i postawa nie wynikaj膮 z polemiki z histo­ri膮 sztuki, a stanowi膮 raczej odpowied藕 na 偶yciowe do艣wiadczenia[9]. To intryguj膮ca synteza kompo­zycyjnego wyczucia, wra偶liwo艣ci w spojrzeniu na rzeczywisto艣膰 i znakomitego warsztatu. Rzecz ja­sna, mo偶liwa by艂aby w tym miejscu 偶onglerka nazwiskami tw贸rc贸w[10], do kt贸rych ewentualnie prace Kapicy mo偶na by艂oby por贸wna膰. To wszystko jednak traci na znaczeniu w obliczu wstrz膮su, kt贸ry mog膮 zaserwowa膰 nam prezentowane plakaty. Artysta w szczery i reportersko precyzyjny spos贸b punktuje, jak 艣wiat obecnie wygl膮da 鈥� a obraz ten na pewno nie rysuje si臋 w kolorowych barwach鈥�

* Tekst opublikowany w Nie b臋dzie kolorowo. Rafa艂 Kapica. Plakaty [katalog wystawy przygotowanej przez If Kolekcja. Polski Plakat i Fundacj臋 Urban Forms], red. J. Janicki, wyd. Fundacja Urban Forms, 艁贸d藕 2020, s. 5-8.