艢mier膰: fina艂, koniec, przeci臋cie czasu; rozliczenie: a wi臋c i s膮d. Przy sile natury, nie znaj膮cej podzia艂贸w i poj臋cia sprawiedliwo艣ci, spo艂ecze艅stwa znalaz艂y drog臋 do prawnego uporz膮dkowania tematu i do nadania jej racjonalno艣ci i 鈥瀕udzkiego鈥� sensu. Sprawiedliwo艣膰 zostaje oddana nie tylko umieraj膮cemu ale i pozosta艂ym, istnienie surowego Boga uwalnia ludzi z niepokoju o odpowiednio艣膰 nagrody czy kary denata za jego 偶ycia. Temu pierwszemu za艣: podaje czasem ostatni膮 desk臋 ratunku, czas na skruch臋, przedstawienie ostatnich dowod贸w na niewinno艣膰 i petycji o z艂agodzenie kary.
S膮d Ostateczny sta艂 si臋 wzorcow膮 i najg艂臋bsz膮 form膮 s膮du: od niego odchodz膮 wszelkie odnogi, kulturowe zwyczaje. S膮d boski miesza si臋 z s膮dem ludzkim; czas Apokalipsy przenoszony jest na czas Zaraz-po-艣mierci, albo Tu偶-przed 艣mierci膮. Przez wieki ewoluowa艂a te偶 hierarchiczna pozycja Piek艂a oraz Nieba (nie zapominaj膮c o Czy艣cu, kt贸ry nikn膮艂 i wy艂ania艂 si臋, raz poch艂oni臋ty ogniem, raz pe艂ny spokojnego wyczekiwania). W wieku XIX, pod has艂em Twoja 艣mier膰 (jak nazwa艂 j膮 Philippe Ari猫s w swojej ksi膮偶ce Cz艂owiek i 艣mier膰), zatem nastawion膮 na 艣mier膰 nie Siebie a Drugiego 鈥� przyjaciela, rodzica, dziecka鈥�, Piek艂o zupe艂nie zesz艂o na drugi plan; 艣mier膰 by艂a z natury raczej dobra, umieraj膮cy stawia艂 znak r贸wno艣ci mi臋dzy ni膮 a Niebem. Teraz jednak pozostan臋 przez chwil臋 na przeciwie艅stwie tego zjawiska, zatem przy strachu i niepewno艣ci przedagonalnej.
Jak sprawi膰, by S膮d Ostateczny sta艂 si臋 bardziej rzeczywisty? Przenie艣膰 go w czasie na ostatnie godziny (hora mortis). Tu dochodzimy do dok艂adnych i powtarzaj膮cych si臋 (w XIV/XVw.) wyobra偶e艅 tych scen. Chory le偶y w 艂贸偶ku, po obydwu jego stronach stoj膮 diabe艂 i anio艂, niczym prokurator i pocieszyciel. Ten pierwszy z precyzj膮 przedstawia list臋 grzech贸w i zaniedba艅, ten drugi zach臋ca do ufono艣ci w mi艂osierdzie Boga i przytacza postacie grzesznik贸w dost膮piwszych 艂aski (bona inspiratio) 鈥� zupe艂nie jakgdyby przystawia艂 do siebie wyniki poprzednich proces贸w, kt贸re sko艅czy艂y si臋 powodzeniem dla oskar偶onego. G艂贸wnym oskar偶eniem cz臋sto jest w owych wiekach avaritia, co znaczy nadmierne przywi膮zanie i mi艂o艣膰 do rzeczy i spraw tego 艣wiata.
Co do Dnia S膮du w czasie oryginalnym 鈥� Apokalipsy, jest on jaskrowo uchwycony w tekstach wizygockich, jego opisy przesycone s膮 strachem, gro藕b膮 piek艂a i p艂omieni. Przytocz臋 za Ph. Ari猫s鈥檈m fragment jednego z nich: 鈥濶ie wytaczaj sprawy przeciwko twemu s艂udze鈥� Ocal mnie, Panie, od wiecznej 艣mierci鈥� Dr偶臋 i l臋kam si臋, gdy zbli偶a si臋 sprawdzanie rachunk贸w (discusso), kiedy ma si臋 objawi膰 gniew.鈥�
Proces s膮dowy ma r贸wnie偶 sw贸j dalszy ci膮g. Wyobra偶enie czy艣ca (w opisywanym znaczeniu od po艂owy XVII wieku) przynosi wierz膮cym dodatkowy czas, a zatem mo偶liwo艣膰 do odwo艂a艅 si臋 od wyroku. Niczym s膮dowe papiery, sk艂adane s膮 modlitwy 鈥� na og贸艂 do S臋dziego przy pomocy adwokat贸w, czyli 艢wi臋tych. (A czy偶 nagromadzone w XIX wieku wracaj膮ce duchy zmar艂ych bliskich oraz ich celowe przywo艂ywanie nie prosz膮 si臋 o por贸wnanie z odwiedzinami w areszcie?) Przez d艂ugie wieki zreszt膮, sami testatorzy poprzez swoje zabiegi starali si臋 o to, by po zapadni臋ciu wyroku ich losy przeznaczone by艂y prawnikom: dziesi膮tki, setki i tysi膮ce mszy by艂y zamawiane, nawet je艣li nie w intencji zmar艂ego, to z pewno艣ci膮 maj膮c膮 rol臋 przeb艂agaln膮 i zabezpieczaj膮c膮, posiadaj膮c膮 ugruntowanie w strachu przed niewiadom膮. W og贸le testament rozumiany by艂 jako 鈥瀞akramentalny spos贸b, aby osi膮gn膮膰 aeterna鈥�, by艂, jak nazywa go Ph. Aries: ,,polis膮 ubezpieczeniow膮, umow膮鈥�, w kt贸rej pobo偶ne zapisy miesza艂y ze sob膮 bezpo艣rednio sfery duchowe i materialno-s膮downicze, przenosz膮c jak na kalce jedne na drugie. Testament jest osobistym przygotowaniem na S膮d. Symbol wymiaru sprawiedliwo艣ci: waga, ko艂ysze si臋 wraz z duchow膮 walk膮 na dwie strony, przeci膮偶y b膮d藕 鈥瀞zala temporalia鈥� b膮d藕 鈥瀞zala aeterna鈥�.
Og贸lnie mo偶na zauwa偶y膰, 偶e s膮d 艣mierci zawsze odbywa si臋 na dw贸ch p艂aszczyznach: wewn臋trznej 鈥� rozmowy z anio艂em, szatanem i samym sob膮, ostatnia najg艂臋bsza samorefleksja, oraz zewn臋trznej 鈥� upust otoczenia co do potrzeb oskar偶ania, oceniania i porz膮dkowania zas艂ug i przywar. Obie maj膮 du偶e znaczenie oczyszczaj膮ce i uspokajaj膮ce. Idea procesu na wielu z pewno艣ci膮 dzia艂a艂a te偶 jak straszak i przyczynia艂a si臋 do nawr贸ce艅. Dzi艣 testamenty raczej rzadko maj膮 charakter religijny, dies irae na pogrzebach pozosta艂o sam膮 melodi膮 z zagubion膮 tre艣ci膮; a jednak zawi艣膰 lub potrzeba rekompensaty cz臋sto szuka sprawiedliwo艣ci u偶ywaj膮c s艂贸w: 鈥濲u偶 B贸g go os膮dzi sprawiedliwie鈥濃��
Magdalena Klasa