Noblista Heinrich Boll w po艣miertnym li艣cie do swoich syn贸w napisa艂, 偶e wszystko co musz膮 wiedzie膰 o pogl膮dach swoich rodak贸w, sprowadza si臋 do odpowiedzi na pytanie, czy rok 1945 by艂 dla Niemiec rokiem wyzwolenia czy kl臋ski. T臋 sam膮 miar臋 mo偶na by przy艂o偶y膰 do rosyjskiej sceny politycznej i stosunku obywateli tego kraju do upadku Zwi膮zku Sowieckiego. W tym kontek艣cie, os膮d wydarze艅 z prze艂omu lat 80. i 90. jest jednocze艣nie werdyktem w sprawie dziejowej roli ostatniego z sekretarzy generalnych partii, kt贸ra by艂a w艂a艣cicielk膮 pa艅stwa sowieckiego od zako艅czenia wojny domowej w 1922 roku.
Rozwa偶ania nad znaczeniem Gorbaczowa mog膮 stanowi膰 asumpt dla pytania o rol臋 jednostki w tworzeniu historii. Trudno by艂oby obroni膰 tez臋, 偶e gdyby zast膮pi膰 go, powiedzmy, Giennadijem Janajewem, wydarzenia potoczy艂by si臋 identycznie. By艂a to lekcja szczeg贸lnie zajmuj膮ca dla wychowanego na zwulgaryzowanym marksizmie kierownictwa sowieckiego pa艅stwa. To samo kierownictwo wybra艂o jednak Michai艂a Siergiejewicza Gorbaczowa na swojego lidera. Dlaczego?
Odpowiedzi mo偶emy szuka膰 w setkach publikacji na ten temat 鈥� krajowych i zagranicznych. O tym, 偶e temat pozostaje 偶ywy, 艣wiadczy niedawna publikacja ksi膮偶ki, pi贸ra Alicji St臋pie艅-Kuczy艅skiej, wydanej nak艂adem Wydawnictwa U艁. Wyj膮wszy biograficzny wst臋p, prac臋 te偶 mo偶na by nazwa膰 鈥瀙aradoksy pieriestrojki鈥�.&苍产蝉辫;Pieriestrojka rozpocz臋艂a si臋 od pr贸b reformowania gospodarki 鈥� bez odej艣cia od modelu nakazowo-rozdzielczego, u艂o偶enia na nowo relacji z Zachodem i bez wyrzeczenia si臋 imperialnego panowania, wprowadzenia cho膰by szcz膮tkowego pluralizmu, a tak偶e bez wyrzeczenia si臋 przewodniej roli partyjnego monolitu. Lata 1985-1991, kt贸rych ksi膮偶ka St臋pie艅-Kuczy艅skiej dotyczy, to oczywi艣cie nie tylko okres przebudowy pa艅stwa, ale te偶 trwaj膮cych w nim walk o w艂adz臋. Znalaz艂y one sw贸j tragiczny fina艂 w puczu sierpniowym, kt贸ry odkry艂 s艂abo艣膰 imperium i jego przyw贸dcy. Zbyt komunistyczny dla demokrat贸w, zbyt demokratyczny dla komunist贸w, musia艂 w ko艅cu zrozumie膰, 偶e ktokolwiek wygra w starciu Jelcyna z Janajewem, on b臋dzie przegranym.
Kim wi臋c by艂 Gorbaczow? Sp贸藕nionym utopist膮, nawr贸conym na pokojowe przej艣cie z komunizmu w demokratyczny socjalizm, oparty na nowym okre艣leniu stosunk贸w politycznych, w艂asno艣ciowych i narodowo艣ciowych wewn膮trz pa艅stwa sowieckiego, jak sugerowa艂 Andrzej Walicki? Czy te偶 lawirantem, godz膮cym si臋 na reglamentowane reformy w imi臋 odzyskania linii kredytowej na Zachodzie i u w艂asnych obywateli, jak twierdzi艂 Norman Davies? By膰 mo偶e by艂 wszystkim tym po kolei. By艂 jednak tak偶e zbyt idealistycznie nastawiony do swojej misji, aby wybra膰 鈥瀖odel chi艅ski鈥� - modernizacji bez demokracji, wolnego rynku bez wolno艣ci. Nie dostrzega艂, 偶e postulat 驳艂补苍辞蝉迟颈, jawno艣ci i uczciwo艣ci 偶ycia publicznego oraz pieriestrojki, czyli rewitalizacji komunizmu, wykluczaj膮 si臋 nawzajem.
Dyplomata w s艂u偶bie PRL, a p贸藕niej III RP, Andrzej Bilik nazwa艂 Wojciecha Jaruzelskiego 鈥濰amletem na Grenadzie鈥�. To okre艣lenie znacznie lepiej pasuje do Gorbaczowa. Podobnie zreszt膮, jak zdanie: 鈥瀓ego najwi臋ksz膮 zas艂ug膮 by艂o to, 偶e nie broni艂 Grenady, gdy ta ju偶 upad艂a鈥�.
Wi臋cej tekst贸w autora znajdziesz .