31 pa藕dziernika tego roku minie dok艂adnie 500 lat, odk膮d Marcin Luter og艂osi艂 swoje 95 tez. Zastanawiam si臋, czy zakonnik z Wormacji by艂by rozczarowany, 偶e nawet pi臋膰 wiek贸w p贸藕niej jego wyst膮pienie nadal nie doprowadzi艂o do reformacji Ko艣cio艂a Katolickiego, kt贸ra by艂a przecie偶 jego zamierzeniem. Z jego protestu narodzi艂 si臋 natomiast protestantyzm. Je艣li jednak przyjmiemy, 偶e proces ekumeniczny Burgessa trwa, wszystko jest jeszcze mo偶liwe. Niekt贸rzy powiedzieliby pewnie, 偶e jego twierdzenie o przesuwaniu si臋 wyzna艅 ewangelickich ku agnostycyzmowi ju偶 si臋 sprawdzi艂o.
W艣r贸d blisko 20 tysi臋cy wsp贸lnot religijnych odwo艂uj膮cych si臋 do dziedzictwa Lutra (oraz Kalwina, Wesleya i innych) nie brakuje bardzo liberalnych interpretacji Pisma oraz tradycji. Znany jest 偶art, 偶e unitarianie zak艂adaj膮, 偶e 鈥瀒stnieje jeden B贸g鈥� przy odrobienie szcz臋艣cia鈥�. Nieco nawet zabawniejsza jest definicja anglikanizmu jako Ko艣cio艂a ufundowanego na 鈥瀢arto艣ciach rodzinnych Henryka VIII鈥�. Ten swobodny stosunek do transcendencji potwierdza by膰 mo偶e opini臋 Miguela de Unamuno: 鈥瀔atolicyzm to moralno艣膰 oparta na religii, podczas gdy protestantyzm to religia oparta na moralno艣ci鈥�.
Jednocze艣nie jednak nie brakuje protestant贸w, kt贸rzy do prawd wiary podchodz膮 niezwykle powa偶nie. Dos艂owne rozumienie biblijnych nauk, zakaz贸w i nakaz贸w jest wr臋cz wyr贸偶nikiem wsp贸lnot ewangelikalnych, szczeg贸lnie licznych i wp艂ywowych za oceanem. To w艂a艣nie te 艣rodowiska 偶arliwie zwalczaj膮 ewolucj臋, przekonanie, 偶e 艣wiat ma wi臋cej ni偶 pi臋膰 tysi臋cy lat czy pewne liberalne urz膮dzenia 艣wiatopogl膮dowe jak np. zwi膮zki jednop艂ciowe. Im nie grozi to, przed czym przestrzega艂 niedawno brytyjski tradycjonalista Peter Hitchens, ironicznie snuj膮c wizj臋 鈥瀔obiety-biskupa Canterbury bior膮cej cywilny 艣lub z kobiet膮-biskupem Yorku鈥�.
R贸偶norodno艣膰 protestantyzmu stanowi wi臋c pewne wyzwanie poznawcze. R贸偶nice mi臋dzy luteranizmem a kalwinizmem mog膮 by膰 trudno dostrzegalne dla laika - nie wspominaj膮c o sporach teologicznych i eklezjalistyczych mi臋dzy ekpiskopalianami a kongrecjonalistami. Szcz臋艣liwie, , kt贸ra dostarczy艂a mi pretekstu dla nakre艣lenia tych kilku zda艅, w ca艂kiem przyst臋pny, powiedzia艂bym: dziennikarski, spos贸b opowiada histori臋 protestantyzmu, a w zasadzie nawet: protestantyzm贸w.
Autor, pracownik naukowy (katolickiego) uniwersytetu w Notre Dame w stanie Indiana zosta艂 nazwany przez magazyn 鈥淭ime鈥� jednym z 25 najbardziej wp艂ywowych protestant贸w w Stanach Zjednoczonych. Jest autorem kilkunastu monografii z obszaru historii religii oraz wsp贸艂autorem deklaracji ekumenicznej Catholics and Evangelicals Together. Jak wida膰, dialog mi臋dzywyznaniowy i ch臋膰 zrozumienia wierz膮cych inaczej nie s膮 mu obce.
Opr贸cz zwi臋z艂ej i anga偶uj膮cej narracji ksi膮偶ka Nolla ma wed艂ug mnie jeszcze jedn膮 zalet臋: przewarto艣ciowuje wiele stereotyp贸w i obiegowych opinii na temat tego protestantyzmu. Po pierwsze odrzuca popularn膮 tez臋 o wsp贸lnocie 鈥瀝ozmna偶aj膮cej si臋 przez podzia艂鈥�, tj. stale tworz膮cej nowe organizacje, odmiany i interpretacje wok贸艂 jednego przes艂ania. Noll podkre艣la, 偶e protestant贸w znacznie wi臋cej 艂膮czy ni偶 dzieli. Mo偶na dopowiedzie膰, 偶e utarte zestawienie, gdzie po jednej stronie jest jeden powszechny i apostolski Ko艣ci贸艂, a po drugiej - 20 tysi臋cy wsp贸lnot, jest pewnym przek艂amaniem. Zasadniczo na protestantyzm sk艂ada si臋 鈥瀟ylko鈥� kilka r贸wnoleg艂ych nurt贸w (luteranizm, kalwinizm, metodyzm鈥�), a jest ju偶 bardziej kwesti膮 tradycji i geografii, 偶e to, co my nazywamy kalwinizmem, gdzie indziej mo偶e by膰 okre艣lone jako prezbiterianizm albo chrze艣cija艅stwo reformowane.
Tymczasem cz臋sto zapomina si臋, 偶e katolicyzm r贸wnie偶 nie jest wyznaniem wolnym od wewn臋trznych podzia艂贸w: istniej膮 w jego 艂onie starokatolicy, grekokatolicy, koptowie, sedewakanty艣ci... Mapa wyzna艅 protestanckich, kt贸r膮 Noll odrysowuje, w艂a艣nie z uwzgl臋dnieniem wszystkich dziejowych uwarunkowa艅, jest ciekaw膮 lekcj膮 nie tylko historii religii, ale r贸wnie偶 historii jako takiej.
Skoro o mapach mowa - drug膮 istotn膮 zalet膮 omawianej pracy jest spos贸b, w jaki wykazuje ona, 偶e mylne jest uto偶samianie protestantyzmu wy艂膮cznie z krajami p贸艂nocnej Europy oraz p贸艂nocnej Ameryki. Noll zajmuj膮co opisuje rozw贸j ko艣cio艂贸w reformowanych w Azji, Ameryce 艁aci艅skiej oraz Afryce. Wystarczy przytoczy膰 jedn膮 z prezentowanych przez niego informacji: w 1910 roku spoza Europy i Ameryki wywodzi艂o si臋 ledwie 11% protestant贸w; sto lat p贸藕niej by艂o ich 73%. W Brazylii czy Indiach mieszka dzi艣 wi臋cej ewangelik贸w ni偶 w Niemczech. Najwi臋cej egzemplarzy Biblii drukuje si臋 za艣鈥� w Chinach.
Jak wida膰, Noll r贸wnie swobodnie porusza si臋 w obszarze teologii, jak i historii oraz geografii. Wiele miejsca po艣wi臋ca te偶 zainteresowaniu czytelnika tym, co nazywa 鈥瀋ywilizacj膮 protestanck膮鈥�, czyli przejawami kultury i sztuki inspirowanymi ewangelickim przes艂aniem. Dzi臋ki tym om贸wieniom mo偶na spojrze膰 w nowym 艣wietle na dzie艂a Rembrandta czy Bacha. Mo偶na te偶 zamy艣li膰 si臋 nad takim - dla przyk艂adu - fragmentem George鈥檃 Herberta cytowanym w ksi膮偶ce:
Kto chce zna膰 Mi艂o艣膰, niech spr贸buje soku,
Kt贸remu w艂贸cznia kata da艂a upust nowy,
Gdy na krzy偶u otwar艂a ran臋 w martwym boku;
I niechaj powie, czy zna艂 smak takowy.
Mi艂o艣膰 jest owym s艂odkim i niebia艅skim p艂ynem,
Kt贸ry dla Boga krwi膮 jest; a dla mnie winem.
Wi臋cej tekst贸w autora znajdziesz .