Lata tw贸rczej pracy Richarda Hookera przypadaj膮 na schy艂ek wieku XVI, Benthama - na pierwsz膮 po艂ow臋 XIX stulecia. W kategoriach historii politycznej by艂y to czasy czterech dynastii kr贸lewskich, dw贸ch rewolucji, jednej republiki. To wtedy mia艂a miejsce wojna domowa, kt贸ra podzieli艂a kraj na dekady oraz Akt Unii, kt贸ry zjednoczy艂 Angli臋 i Szkocj臋 na wieki. Nic wi臋c dziwnego, 偶e mi臋dzyepoki tak burzliwe by艂y czasem p艂odnym dla refleksji politycznej. W czasie wojen i rewolucji by膰 mo偶e muzy milcz膮, ale nie dotyczy to muz propagandzist贸w, pamflecist贸w i ideolog贸w. I odwrotnie, jak celnie zauwa偶a sam prof. Tulejski, spokojne lata panowania dynastii hanowerskiej by艂y czasem zupe艂nie ja艂owym dla angielskiej filozofii politycznej. Potrzeba by艂o buntu ameryka艅skich kolonii oraz rewolucji we Francji, aby pojawi艂 si臋 kto艣 taki, jak Edmund Burke albo Thomas Paine.
Poczet my艣licieli opisywanych przez Tulejskiego otwiera wspomniany Richard Hooker tworz膮cy w okresie panowania kr贸lowej El偶biety. Jego sztandarowe dzie艂o Of the Lawes of Ecclesiastical Politie, pisze prof. Tulejski, 鈥瀘twiera na Wyspach okres nowo偶ytny鈥�. Jest to bowiem 鈥瀙ierwszy tak wielki traktat filozoficzny i polityczny napisany po angielsku鈥�. Dalej przedstawiony zostaje kr贸l Jakub I, dla jednych: filozof na tronie, dla innych: 鈥瀗ajm膮drzejszy z g艂upc贸w鈥�, autor apologii rz膮d贸w monarchicznych oraz鈥� ekspert od demonologii. Nast臋pnie poznajemy my艣licieli tak odmiennych jak ultrakonserwatywny ideolog ju偶 nie monarchii, a tyranii - Robert Filmer czy piewca powszechnej r贸wno艣ci i demokracji avant la lettre - John Lilburne.
Autor zbioru tych niezwyk艂ych sylwetek nie kryje, i偶 sam jest konserwatyst膮, wzgl臋dnie: konserwatywnym libera艂em. Osobi艣cie doceniam tak膮 postaw臋 z trzech powod贸w. Po pierwsze, akademickie domaganie si臋 鈥瀢olno艣ci od warto艣ciowania鈥� nazbyt cz臋sto ko艅czy si臋 偶膮daniem 鈥瀢olno艣ci od warto艣ci鈥�. Po drugie, przekonuje mnie dictum prof. Andrzeja Mencwela, 偶e 鈥瀗ajlepszy obiektywizm to u艣wiadomiony i jawny subiektywizm鈥�. Po trzecie wreszcie, jak ka偶da osoba, kt贸r膮 interesuje historia idei - lubi臋 spory.
Nie mam w膮tpliwo艣ci, 偶e z prof. Tulejskim by艂oby si臋, o co spiera膰. Nie mo偶e on cho膰by wspomnie膰 o 鈥瀎ilozofii kontynentalnej鈥�, aby zaraz nie opatrze膰 tej wzmianki przymiotnikiem w rodzaju 鈥瀉bsurdalny鈥�, 鈥瀗iedorzeczny鈥�, 鈥瀗iebezpieczny鈥�. Praktyka za艣 musia艂a by膰 nieodmienne 鈥瀦brodnicza鈥�. Najostrzejsze s膮 tu s膮dy Profesora skierowane przeciw angielskim zwolennikom Rewolucji Francuskiej. O tym, jak krzywdz膮ce s膮 niekt贸re z tych opinii, przekona si臋 ka偶dy, kto przeczyta biografi臋 Thomasa Paine鈥檃, polityczne dzie艂a Mary Wollstonecraft czy wiersz po艣wi臋cony rewolucji autorstwa Williama Blake鈥檃. Lektury te polecam, tym bardziej 偶e autor posiada dobre pi贸ro, nieprzeci臋tn膮 elokwencj臋 i zaci臋cie polemisty, a to sprawia, 偶e 艂atwo jego argumentacji ulec, a jego pogl膮dy ochoczo przyj膮膰 za w艂asne.
Jako cz艂owiek o pogl膮dach kra艅cowo odmiennych wynios艂em z tej lektury wiele. Da艂o mi do my艣lenia jego powracaj膮ce twierdzenie, 偶e uniwersalne znaczy tyle, co abstrakcyjne (ujmuj膮c to w aforystycznym uproszczeniu). Konserwatywny libera艂 nad Wolno艣膰 pisan膮 wielk膮 liter膮 przedk艂ada konkretne swobody. Ciekawe jest te偶 to, 偶e w starych instytucjach, obyczajach, przes膮dach, zupe艂nie tak samo, jak radyka艂, widzi zawalidrogi, ale w przeciwie艅stwie do radyka艂a - uwa偶a je za potrzebne. Jak wi臋c wida膰, dwie strony sporu mog膮 si臋 od siebie uczy膰 - i szuka膰 syntezy. Jej kszta艂t chyba najlepiej przedstawi艂 brytyjski konserwatysta - Benjamin Disraeli. W jednym ze swych przem贸wie艅 powiedzia艂 bowiem: 鈥瀋hc臋 by膰 na tyle konserwatywny, by chroni膰 to, co w naszym ustroju dobre, i na tyle radykalny, by chcie膰 zmieni膰 to, co z艂e鈥�.
Wi臋cej tekst贸w autora znajdziesz .