Zadanie, przed kt贸rym stan臋li u progu niepodleg艂o艣ci nasi parlamentarzy艣ci i prawnicy przypomina艂o nieco misj臋, jak膮 mia艂 zrealizowa膰 pierwszy ameryka艅ski Kongres w Filadelfii przesz艂o sto lat wcze艣niej: stworzy膰 nowe pa艅stwo, okre艣li膰 jego ustr贸j i granice. Wymieniam prawnik贸w na r贸wni z parlamentarzystami, bo o ile (chcia艂bym wierzy膰) wszyscy znamy nazwiska Witosa, Daszy艅skiego, Tr膮mpczy艅skiego, o tyle nadal za ma艂o wiemy o zas艂ugach oddanych odradzaj膮cemu si臋 pa艅stwo przez juryst贸w, takich jak Ernest Till, Roman Longchamps de B茅rier, Franciszek Fierich, Juliusz Makarewicz czy Franciszek Nowodworski.
Druga Rzeczpospolita to istotnie by艂 kraj z trzech po艂贸wek, tworzona ad hoc unia polityczna bardzo odmiennie ukszta艂towanych przez histori臋 i zaborc贸w dzielnic. Te 辫辞艂贸飞办颈 albo 艣ci艣lej 肠锄臋艣肠颈 mo偶na by艂oby mno偶y膰, istnia艂y bowiem r贸偶nice w ramach poszczeg贸lnych zabor贸w: na terenach by艂ej Kongres贸wki obowi膮zywa艂y inne prawa, ani偶eli na ziemiach zabranych; w Galicji miarodajne by艂y prawo austriackie, na Spiszu i Orawie 鈥� w臋gierskie itd. Teraz wszystkie te prowincje musia艂y zgodzi膰 si臋 na jeden rz膮d i g艂ow臋 pa艅stwa, wybra膰 narodowe barwy i hymn, przyj膮膰 zapisy kodeks贸w reguluj膮cych codzienne 偶ycie obywateli.
Spiera膰 mo偶na by艂o si臋 d艂ugo: Mazurek D膮browskiego czy Bo偶e, co艣 Polsk臋? A mo偶e Warszawianka jako kompromis? Monarchia czy republika? Je艣li kr贸l 鈥� to z jakiej dynastii? Je艣li prezydent 鈥� jakie ma mie膰 uprawnienia? Dalej, problem mniejszo艣ci etnicznych 鈥� dawa膰 im swobody i mo偶liwo艣膰 rozwoju czy te偶 asymilowa膰 je do polskiej wi臋kszo艣ci?
Pojawi艂 si臋 nawet problem mniejszo艣ci seksualnych 鈥� kara膰 i prze艣ladowa膰 jak zaborcy czy te偶, w zgodzie z rodzim膮 tradycj膮, wybra膰 艣cie偶k臋 bardziej liberaln膮? Jak wreszcie pogodzi膰 odmienno艣ci zapisane w tysi膮cach ustaw szczeg贸艂owych, dotycz膮cych prawa ma艂偶e艅skiego, spadkowego, hipotecznego, handlowego, gdy miliony obywateli prze偶y艂o ca艂e 偶ycia w ramach konkretnych uwarunkowa艅 prawnych i przejawia艂o zrozumia艂y op贸r wzgl臋dem ich zmiany?
Wydana nak艂adem Wydawnictwa Uniwersytetu 艁贸dzkiego praca jest zapisem tych dyskusji i rekapitulacj膮 p艂yn膮cych z nich ustale艅. Praca pod redakcj膮 Aldony Doma艅skiej i Anny Michalak ukazuje nam, jak tworzy艂y si臋 struktury organizacyjne i sp贸jny system prawny dla odzyskanego bytu pa艅stwowego. Z kart tej ksi膮偶ki mo偶emy dowiedzie膰 si臋, jak kszta艂towa艂a si臋 administracja rz膮dowa i samorz膮dowa, ordynacja wyborcza, s膮downictwo powszechne, najwy偶szy organ kontroli pa艅stwowej czy ujednolicony system edukacji. Skal臋 wyzwa艅 trudno opisa膰 zwi臋藕le, wi臋c odwo艂am si臋 do przyk艂ad贸w.
Ot贸偶 gdy dosz艂o w 1919 roku do puczu Januszajtisa, kiedy to 艣rodowiska prawicy usi艂owa艂y si艂膮 odsun膮膰 od w艂adzy legalny rz膮d J臋drzeja Moraczewskiego, okaza艂o si臋, 偶e brakowa艂o podstawy prawnej do os膮dzenia spiskowc贸w.
Zamach stanu nie by艂 przest臋pstwem uj臋tym w prowizorycznie obowi膮zuj膮cym kodeksie karnym, stanowi膮cym okrojony wariant kodeksu rosyjskiego. Innym problemem by艂 brak s臋dzi贸w. Zaborcy, mo偶e poza austriackim, nie dopuszczali Polak贸w do tej godno艣ci. St膮d, po odzyskaniu niepodleg艂o艣ci m艂ode pa艅stwo w szybkim tempie musia艂o czyni膰 s臋dziami adwokat贸w.
Autorzy, cho膰 naturalnie najmocniej zajmuj膮 ich kwestie prawne, nie trac膮 z oczu szerszego t艂a i stale przypominaj膮 o tym, jak diametralnie r贸偶ne by艂y uwarunkowania gospodarcze, polityczne, a nawet mentalne w poszczeg贸lnych dzielnicach pozaborczych, nie unikaj膮 te偶 odwo艂a艅 do ostrego konfliktu politycznego mi臋dzy naszymi stronnictwami, kt贸ry nie m贸g艂 si臋 nie odbija膰 na realiach tworzenia, a czasem niestety r贸wnie偶 i jako艣ci prawa. Stale przypominaj膮, 偶e punktem wyj艣cia by艂a sytuacja, w kt贸rej to co by艂o przest臋pstwem w jednym zaborze, by艂o ledwie wykroczeniem w drugim; dalej: co by艂o dozwolone w Krakowie, by艂o karalne w Lublinie; albo wreszcie: umowa wa偶na we Lwowie nie obowi膮zywa艂a ju偶 w Poznaniu.
Oczywi艣cie, z艂o偶one zagadnienia z zakresu jurysprudencji mog膮 si臋 laikom wydawa膰 ezoteryczne albo nawet sterylne. Szcz臋艣liwie narracj臋 ubarwiaj膮 liczne i 偶ywe sylwetki wybitnych prawnik贸w zaanga偶owanych w prace Komisji Kodyfikacyjnej i p贸藕niejsze dyskusje prawo-ustrojowe. Nie s膮 to postaci banalne.
Poznajemy Franciszka Nowodworskiego, w wolnej Polsce pierwszego prezesa S膮du Najwy偶szego, a wcze艣niej obro艅c臋 dzia艂aczy niepodleg艂o艣ciowych w procesach politycznych. Nowodworski, cho膰 sam by艂 endekiem, reprezentowa艂 m.in. s膮dzonych proletariatczyk贸w, na czele z Ludwikiem Wary艅skim. Gdy zmog艂a go choroba, kaza艂 si臋 wnie艣膰 na sal臋 rozpraw na noszach, a mow臋 wyg艂osi艂, kl臋cz膮c przy 艂awie adwokackiej.
Juliusz Makarewicz z kolei, ojciec polskiego Kodeksu Karnego, do dzi艣 nazywanego w doktrynie Kodeksem Makarewicza, s艂yn膮艂 z postawy r贸wnie zasadniczej co godnej, p艂yn膮cej z wiary w prawo i porz膮dek w nim zakorzeniony. Gdy w okupowanym przez Sowiet贸w Lwowie odebrano mu maszyn臋 do pisania, uparcie kierowa艂 偶膮dania jej zwrotu. Uda艂o si臋 za czwart膮 pr贸b膮, ale w maszynie wymieniono czcionki na rosyjskie. Makarewicz nakaza艂 przywr贸ci膰 czcionki polskie, po czym uda艂 si臋 do z艂owrogiej katowni NKWD z rachunkiem, oczekuj膮c zwrotu koszt贸w. Cho膰 prawd膮 jest, 偶e mamy tendencj臋 do br膮zowienia i mitologizowania II RP, przedwrze艣niowej Atlantydy, to akurat te wzorce zachowa艅 i postaw warto przypomina膰 i promowa膰. Nie tylko zreszt膮 w艣r贸d prawnik贸w.
Wi臋cej tekst贸w autora znajdziesz .