Nie ryzykujemy wielkiego uproszczenia, gdy powiemy, 偶e dzieje 艁odzi to historia 艂贸dzkiego przemys艂u. Tutaj nawet kultura i sport powstawa艂y w wielkich zak艂adach pracy, obok nich, a czasem niejako w kontrze do nich. Najbardziej znany 艂贸dzki klub pi艂karski to Robotnicze Towarzystwo Sportowe. Literackie i filmowe wizje Ziemi Obiecanej te偶 nie mog艂oby si臋 oby膰 bez dymu fabryk, ha艂asu maszyn, proletariackich mas (cho膰 obraz z pewno艣ci膮 nie b臋dzie pe艂en bez secesyjnych pa艂ac贸w i eleganckich kamienic).
Mniej uwagi, zar贸wno tw贸rc贸w, jak i badaczy przyci膮ga 艁贸d藕 powojenna. Lata 1945-1989 to jakby wydarte karty z jej biografii; zbyt 艂atwo zredukowa膰 je do 鈥瀞traconych dekad鈥�, za szybko zapominamy, 偶e w II po艂owie lat 40. powsta艂a w gruncie rzeczy 鈥濪ruga 艁贸d藕鈥� 鈥� nie tylko w sensie politycznym czy gospodarczym, ale tak偶e spo艂ecznym i kulturalnym. Dzi艣 za艣 偶yjemy w 鈥濼rzeciej 艁odzi鈥�, dziedziczce masy upad艂o艣ciowej po komunizmie, ju偶 postprzemys艂owej, nadal szukaj膮cej swojej to偶samo艣ci i miejsca na biznesowej oraz kulturalnej mapie Polski.
Ten prymat historii politycznej nad spo艂eczn膮, na kt贸ry tu narzekam, daje o sobie zna膰 w polskich dyskusjach o przesz艂o艣ci. Dzieje porozbiorowe sprowadzone zosta艂y do pytania: 鈥瀊i膰 si臋 czy nie bi膰?鈥�, dekady powojenne do prostego wyboru: 鈥瀙rzystosowanie czy op贸r?鈥�. Uj臋cie odwrotne wymaga艂oby programu badawczego zgo艂a innego, opartego bowiem na za艂o偶eniu, 偶e historia jest naczeln膮 nauk膮 spo艂eczn膮, w kt贸rej zmie艣ci膰 si臋 musz膮 wszelkie inne dyscypliny: ekonomia, socjologia, politologia, itd.
Takie punkty wyj艣cia i doj艣cia sprawi艂yby, 偶e dzieje np. PRL ju偶 nie by艂yby pocztem pierwszych sekretarzy, ani galeri膮 bohater贸w opozycji, ani wreszcie kalendarium 鈥瀙olskich miesi臋cy鈥�. By艂oby to raczej studium nad zmianami spo艂ecznymi w ka偶dym aspekcie, od ekonomicznego po mentalny. W 艂贸dzkim o艣rodku akademickim nie brakuje badaczy, kt贸rym taki ogl膮d metodologiczny nie jest obcy. Przed kilkoma laty, w tym miejscu, pisa艂em o pracy zbiorowej Robotnicy 艁odzi w drugiej po艂owie XIX wieku. Nowe kierunki badawcze, kt贸re nadal rekomenduj臋 jako swego rodzaju vademecum dla zainteresowanych t膮 tematyk膮. Niedawno ukaza艂a si臋 pozycja nie mniej godna polecenia, a pod pewnymi wzgl臋dami nawet ciekawsza, a z pewno艣ci膮 bardziej ambitna. Mam tu na my艣li ksi膮偶k臋 .
Nie jest to, w przeciwie艅stwie do 鈥瀙oprzedniczki鈥�, praca stricte akademicka. Oczywi艣cie, odpowiadaj膮 za ni膮 pracownicy naukowi niepozbawieni dorobku, mamy tam aparat krytyczny i obszern膮 bibliografi臋. Ale jest tam te偶 co艣 wi臋cej. Na stronach wydawcy czytamy, 偶e omawiane dzie艂o stanowi zbi贸r historii 鈥瀗ajwi臋kszych zak艂ad贸w przemys艂owych i 艂贸dzkiego 艣wiata pracy w okresie PRL oraz transformacji w naszym mie艣cie鈥�. Narracja ta utkana jest na po艂y z fakt贸w odtworzonych na podstawie 藕r贸de艂 przez badaczy, a na po艂y z opowie艣ci, czasem bardzo osobistych, 艂贸dzkich robotnik贸w. Nie spos贸b ukrywa膰, 偶e to w艂a艣nie ten element historii m贸wionej zapada w pami臋膰 najbardziej, ma on bowiem warto艣膰 dokumentu, albo nawet mocniej, 艣wiadectwa. Poza tym, wyj膮wszy muzea i filmy, p贸藕no urodzeni mog膮 polega膰 wy艂膮cznie na lekturach, aby spr贸bowa膰 sobie wyobrazi膰, jak wygl膮da艂a dekady temu hala fabryczna, laboratorium czy robotnicze mieszkanie.
Relacje z pierwszej r臋ki maj膮 za艣 t臋 przewag臋 nad obrazem filmowym czy wystaw膮, 偶e s膮 nieprzetworzone, a tym samym, bardziej autentyczne; zw艂aszcza gdy s膮siaduj膮 na kolejnych stronach z licznymi fotografiami, mapami zak艂ad贸w przemys艂owych, a nawet schematami produkcji w艂贸kienniczej.
Fragmenty wywiad贸w zawarte w mo偶na by艂oby bez trudu wkomponowa膰 w tekst g艂o艣nych prac, takich jak Prywatyzuj膮c Polsk臋 Elizabeth Dunn czy 窜补辫补艣膰 Marka Szymaniaka. Wszystko to sprawia, 偶e omawiane opracowanie mo偶na czyta膰 w艂a艣nie jako biografie 艂odzian i biografi臋 miasta 艁odzi 鈥� przyst臋pn膮, barwn膮, napisan膮 z publicystycznym zaci臋ciem.
Kolejny pow贸d, dla kt贸rego twierdz臋, 偶e nie jest to dzie艂o czysto akademickie i do akademik贸w skierowane jest nast臋puj膮cy: odbieram jako prac臋 spo艂ecznie zaanga偶owan膮. U偶ywam tego terminu w tym w膮skim sensie, 偶e dostrzegam w niej zamiar oddania g艂osu tym, kt贸rzy dot膮d zmuszeni byli milcze膰. To czyni omawian膮 ksi膮偶k臋 aktualn膮, wr臋cz bole艣nie aktualn膮, w dobie o偶ywaj膮cych dzi艣 spor贸w o polsk膮 drog臋 od komunizmu, jak i kszta艂t polskiego kapitalizmu.
Wi臋cej tekst贸w autora znajdziesz .