Cho膰 sporo 艂膮czy nas z po艂udniowymi s膮siadami (geograficzna blisko艣膰, j臋zykowe podobie艅stwa, uwarunkowania historyczne, do艣wiadczenia komunizmu, przemiany ustrojowe, a w ostatnich latach rosn膮ca liczba filmowych koprodukcji i nieformalnych kontakt贸w), to daleko nam do modelowej wsp贸艂pracy w regionie, jak膮 wypracowa艂y np. kraje skandynawskie. Mimo istnienia Funduszu Wyszehradzkiego oraz festiwali wyspecjalizowanych w promocji kina czeskiego i s艂owackiego w Polsce, takich jak Lubuskie Lato Filmowe czy Kino na Granicy, wci膮偶 brakuje silnej reprezentacji naszych produkcji w Karlowych Warach oraz rozwi膮za艅 instytucjonalnych i regulacji prawnych, kt贸re wspiera艂yby koprodukcje regionalne. Nie chodzi jedynie o rozwijanie narodowych przemys艂贸w filmowych, ale o my艣lenie szersze, w kategoriach wsp贸lnoty 艣rodkowoeuropejskiej. Na rok 2019 zaplanowane jest wprawdzie wprowadzenie w Polsce systemu zach臋t finansowych dla produkcji audiowizualnych zak艂adaj膮ce 30-procentowy zwrot koszt贸w, ale na efekty trzeba jeszcze poczeka膰.
Marzy艂oby mi si臋, by艣my skorzystali z modelu kraj贸w skandynawskich, kt贸re zachowuj膮c siln膮 pozycj臋 na rynku europejskim, skutecznie walcz膮 o przebicie si臋 do mi臋dzynarodowego obiegu dystrybucyjnego i do szerokiej widowni, r贸wnie偶 tej za oceanem. Przyda艂aby si臋 regionalna instytucja wspieraj膮ca produkcj臋 i dystrybucj臋 ze 艣rodk贸w publicznych i prywatnych oraz wsp贸艂praca w zakresie 艣wiadczenia us艂ug produkcyjnych w poszczeg贸lnych krajach dla zagranicznych, tak偶e hollywoodzkich, producent贸w. Skutkowa艂oby to boomem dla kinematografii narodowych.
To nie przypadkiem Prag臋 od ko艅ca lat 90. nazwano 鈥濰ollywoodem Wschodu鈥�, bo to nad We艂taw膮 powstawa艂y m.in. Mission Impossible, To偶samo艣膰 Bourne鈥檃, Casino Royale czy Opowie艣ci z Narnii.
Na szcz臋艣cie w Polsce sytuacja w ci膮gu ostatnich lat si臋 zmieni艂a. Dobrze, 偶e Polski Instytut Sztuki Filmowej zdecydowa艂 si臋 trzy lata temu na stworzenie specjalnego wsparcia dla mi臋dzynarodowych koprodukcji mniejszo艣ciowych. W tym czasie dofinansowano ponad jedn膮 trzeci膮 z艂o偶onych projekt贸w, w wi臋kszo艣ci m艂ode europejskie kino, przyk艂adaj膮c du偶膮 wag臋 do wsp贸艂pracy w naszym regionie z funduszami filmowymi przede wszystkim z Czech i S艂owacji, cho膰 tak偶e z Litwy, 艁otwy, Ukrainy.
To si臋 zwraca i op艂aca. Agnieszk臋 Kurzyd艂o z firmy MD4 do wsp贸艂pracy przy nowym filmie Jana H艡ebejka zaprosi艂 Viktor Tau拧, koproducent film贸w Czerwony paj膮k i Czerwony kapitan. Na podobie艅stwa i r贸偶nice tego drugiego tytu艂u z Psami Pasikowskiego zwraca uwag臋 Jacek Nag艂owski w ksi膮偶ce pod red. Ewy Ciszewskiej i Miko艂aja G贸ralika.
W tym miejscu k艂ania si臋 (przyda艂aby si臋 osobna publikacja) potrzeba zainteresowania dystrybutor贸w w Polsce, w Czechach i na S艂owacji znakomitymi warsztatowo i doskonale komentuj膮cymi wsp贸艂czesno艣膰 filmami z nurtu artystycznego kina gatunkowego. To wci膮偶 niewykorzystane pole do wsp贸艂pracy, ale i luka w filmowej edukacji Polak贸w i naszych po艂udniowych s膮siad贸w.
Inna polska koprodukcja Kawki na drodze w re偶. Olmo Omerzu z polskim udzia艂em producenckim Natalii Grzegorzek z Koskino i muzyk膮 Paw艂a Szamburskiego oraz post-produkcj膮 DI Factory - jest czeskim kandydatem do Oscara, a polsko-czesko-s艂owacka Fuga w re偶. Agnieszki Smoczy艅skiej zosta艂a rewelacyjnie przyj臋ta w Cannes 鈥� nie wspominaj膮c o wcze艣niejszych sukcesach czesko-s艂owacko-polskiej koprodukcji Ja, Olga Hepnarov谩 (z nominacj膮 do Czeskich Lw贸w dla Michaliny Olsza艅skiej jako najlepszej aktorki pierwszoplanowej i dla Adama Sikory jako najlepszego operatora). O tym, 偶e faktycznie co艣 drgn臋艂o we wsp贸艂pracy koprodukcyjnej mi臋dzy Polsk膮 i Czechami, 艣wiadczy tak偶e nagroda dla Agnieszki Holland za Gorej膮cy krzew (laureat Czeskich Lw贸w) i mi臋dzynarodowe sukcesy Pokotu.
Trudno tak偶e pomin膮膰 milczeniem coraz liczniejszy udzia艂 polskich aktor贸w w kinie naszych po艂udniowych s膮siad贸w. Ma艂gorzata Ko偶uchowska, Michalina Olsza艅ska, Maciej Stuhr, Andrzej Mastalerz, Andrzej Del膮g, Micha艂 呕ebrowski 鈥�&苍产蝉辫; dla Czech贸w i S艂owak贸w s膮 to 艣wietni aktorzy z nieogranymi twarzami, a w rolach, kt贸re im si臋 w koprodukcjach proponuje, uciekaj膮 od image鈥檜 wykreowanego przez nich w Polsce.
To w og贸le temat na odr臋bny esej. G艂臋bszej analizy wymaga tak偶e inne zjawisko. Ostatnie edycje festiwalu w Karlowych Warach przekonuj膮, 偶e podzia艂 na polskie kino martyrologiczne i czeskie autoironiczne, pe艂ne humoru, przestaje by膰 taki oczywisty jak przed laty. Adaptacja Braci Karamazow Petra Zelenki w Nowej Hucie jest tego 艣wietnym przyk艂adem i zarazem zapowiedzi膮. Dobrze, 偶e ten temat przywo艂any zosta艂 w monografii, kt贸ra pobudzi艂a mnie do powy偶szych refleksji.
Brakuje mi w tej kwestii szerszego spojrzenia. Cho膰by dlatego, 偶e ostatnie lata pokazuj膮, 偶e nadal, mimo pozytyw贸w, mamy na tym polu wiele do zrobienia i to, co dzi艣 obserwujemy, jest kontynuacj膮 trudno艣ci, cho膰 innego rodzaju.
W przesz艂o艣ci niestety nazbyt cz臋sto cieniem na naszych relacjach k艂ad艂a si臋 polityka, napi臋cia w stosunkach mi臋dzynarodowych, odg贸rnie narzucana propaganda, uprzedzenia, stereotypy utrudniaj膮ce wsp贸艂prac臋 i edukacj臋. Dzi艣 zast膮pi艂a je rywalizacja o zagraniczne us艂ugi producenckie, w kt贸rej, p贸ki co, przegrywamy z Czechami i S艂owakami.
Z drugiej jednak strony, co zaznaczaj膮 autorzy , we wszystkich okresach historii dochodzi艂o do kontakt贸w nieoficjalnych i autentycznej, niewymuszonej wsp贸艂pracy oraz ciekawo艣ci innego. Dzi臋ki temu panorama wzajemnych kontakt贸w sta艂a si臋 bogatsza i bardziej z艂o偶ona, cho膰 nie wyczerpuje ca艂o艣ci tego niezwykle skomplikowanego zagadnienia.
Doceniam fakt, 偶e ta monografia w og贸le powsta艂a, bo publikacji na ten temat by艂o w Polsce zadziwiaj膮co niewiele. Mam szacunek dla autor贸w, kt贸rzy w swoich esejach zarysowali szerok膮 perspektyw臋 historyczn膮 kontakt贸w filmowych z naszymi po艂udniowymi s膮siadami od lat przedwojennych - przez czas komunizmu a偶 do okresu po 1989 roku. Co wi臋cej, filmoznawcy oraz bohemi艣ci polscy i zagraniczni w r贸wnym stopniu jak relacjom na szczeblach oficjalnych instytucji - po艣wi臋cili uwag臋 zar贸wno mniej znanym i niekoniecznie zrealizowanym pojedynczym projektom, problemom recepcji sukces贸w filmowych Andrzeja Wajdy, edukacji filmowej, jak i wspomnianym kontaktom nieformalnym, prywatnym, co szczeg贸lnie wida膰 w wywiadzie z Januszem Majewskim, autorem m.in. znakomitej koprodukcji Zakl臋te rewiry.
Mamy zatem z Czechami i S艂owakami d艂ug膮, ale i trudn膮, pe艂n膮 zakr臋t贸w histori臋 kontakt贸w filmowych. Przygl膮daj膮c si臋 wsp贸艂czesnym relacjom i koprodukcjom, warto o tym pami臋ta膰, bo jest to ci膮g艂y proces wzajemnego uczenia si臋, inspirowania i czerpania z siebie. Nie ma od niego odwrotu. pod redakcj膮 Ewy Ciszewskiej i Miko艂aja G贸ralika jest krokiem milowym w opisie tego zbli偶ania i pokonywania kolejnych barier. Dzi艣 ju偶 nie tyle politycznych i historycznych, ile mentalnych, kulturowych, organizacyjnych, ekonomicznych. Czekam na ci膮g dalszy i nie w膮tpi臋, 偶e powstanie.
Wi臋cej tekst贸w autorki znajdziesz .