Gdyby tworzy膰 definicj臋 poj臋cia 鈥瀒deologia鈥� na podstawie sposob贸w jego wsp贸艂czesnego u偶ywania, trzeba by powiedzie膰, 偶e to niebezpieczny 艣wiatopogl膮d zmierzaj膮cy do radykalnego przekszta艂cenia otaczaj膮cej nas rzeczywisto艣ci. Tak rozumiana ideologia sprzyja interesom okre艣lonej grupy os贸b promowanym za pomoc膮 zmasowanej propagandy. Jest wymierzona w to, co naturalne, prawdziwe, dobre i pi臋kne. Nic dziwnego, 偶e od jakiego艣 czasu tak rozumiane s艂owo sta艂o si臋 por臋cznym narz臋dziem, kt贸rym mo偶na walczy膰 z rzeczywistym b膮d藕 wyimaginowanym przeciwnikiem.
Zajrzyjmy jednak to s艂ownika, gdzie znajdziemy nast臋puj膮c膮 definicj臋 ideologii: 鈥瀞ystem pogl膮d贸w, idei, poj臋膰 jednostki lub grupy ludzi鈥�. Sk膮d wi臋c tak demoniczne konotacje tego do艣膰 neutralnego terminu? C贸偶, Hitler i Stalin zrobili w tej sprawie 鈥瀋o swoje鈥�. Wszystko zaczyna si臋 jednak od Marksa, dla kt贸rego ideologia ma kilka znacze艅. Z jednej strony jest 鈥瀎a艂szyw膮 艣wiadomo艣ci膮鈥� zarzucaj膮c膮 ludziom spo艂eczne i kulturowe uwarunkowania jako odwieczne, z drugiej 鈥� to w艂a艣nie dzi臋ki ideologii mo偶emy wg autora 碍补辫颈迟补艂耻 zobaczy膰 swoje autentyczne po艂o偶enie i d膮偶y膰 do jego zmiany, zak艂adaj膮c postulowan膮 wizj臋 przysz艂o艣ci. Ideologia mo偶e wi臋c otwiera膰 oczy, jak i manipulowa膰, u艣wiadamia膰, ale i zwodzi膰. Nie mo偶na jej jednoznacznie ocenia膰, nie mo偶na si臋 te偶 od niej ca艂kowicie uwolni膰.
Dlatego, gdy jako nauczyciel s艂ysz臋 has艂o o szkole wolnej od ideologii, to ogarnia mnie pusty 艣miech. Oczywi艣cie, mog臋 sobie wyobrazi膰 edukacj臋 ca艂kowicie nieideologiczn膮, je艣li b臋dziemy uczy膰 jedynie matematyki, chemii czy fizyki. Tam, gdzie jednak zaczynaj膮 si臋 przedmioty humanistyczne, wkraczamy w sfer臋 rozmaitych system贸w pogl膮d贸w, idei i poj臋膰, kt贸re oczywi艣cie 鈥� o tym wiemy co najmniej od czas贸w Marksa 鈥� zazwyczaj staj膮 si臋 przezroczyste, niedostrzegane, pozornie odwieczne i naturalne.
Gdy przedszkolak czyta wiersz Katechizm polskiego dziecka W艂adys艂awa Be艂zy, gdy ucze艅 podstaw贸wki zaczyna rozumie膰, dlaczego wolne ma akurat pierwszego i trzeciego maja, gdy licealista na lekcjach wychowawczych dotycz膮cych przysposobienia do zawodu poznaje wag臋 produktywno艣ci i kreatywno艣ci oraz s艂yszy, 偶e podczas rozmowy o prac臋 powinien odpowiednio 鈥瀞iebie sprzeda膰鈥�, w贸wczas i w wielu innych przypadkach 鈥� powiedzmy sobie szczerze 鈥� jest ideologizowany. Czy to 藕le? Odpowiedzia艂bym, 偶e niekoniecznie, o ile wyposa偶any jest jednocze艣nie w narz臋dzia sprzyjaj膮ce poddawaniu rozmaitych 艣wiatopogl膮d贸w krytyce, o ile w szkole tworzy si臋 przestrze艅 debaty, analizy, wymiany my艣li, merytorycznego dialogu toczonego w oparciu o fakty i prowadzonego z szacunkiem dla cudzych racji. Zgodnie z najlepszymi za艂o偶eniami鈥� ideologii liberalizmu. Tak, nie ma ucieczki do jakiej艣 sfery ca艂kowitej, obiektywnej neutralno艣ci.
Czy wi臋c prawa cz艂owieka to nie ideologia? Ka偶dy, kto upomni si臋 o nie np. w Chinach czy Arabii Saudyjskiej us艂yszy, 偶e chce wprowadzi膰 w 偶ycie zestaw pogl膮d贸w, kt贸ry d膮偶y do naruszenia podstawowych zasad i tradycji. Dowie si臋, 偶e jest ideologiem i przecie偶 b臋dzie to prawda.
Za pomoc膮 s艂owa 鈥瀒deologia鈥� mo偶na bowiem ludzi dehumanizowa膰, odbiera膰 im godno艣膰 i podmiotowo艣膰, jednocze艣nie w艂a艣nie te warto艣ci wynikaj膮 z idei najwa偶niejszych dla naszego kr臋gu cywilizacyjnego. Nie s膮 one obiektywne. Wynikaj膮 z okre艣lonego kontekstu kulturowego. Dlatego warto broni膰 ludzi, a jednocze艣nie broni膰 szacunku dla ideologii.
Zazwyczaj nie u艣wiadamiamy sobie bowiem, jak wiele im zawdzi臋czamy. Gorliwy patriota zwalczaj膮cy dzi艣 wszelkie przejawy socjalizmu, pewnie bardzo by si臋 zdziwi艂, gdyby us艂ysza艂, 偶e bez niego trudno by艂oby sobie wyobrazi膰 odzyskanie niepodleg艂o艣ci w 1918 roku. Przeciwnik feminizmu, zapisuj膮c swoje dziecko do koedukacyjnej szko艂y, zupe艂nie nie艣wiadomie oddaje ho艂d pierwszej fali feminizmu. Niejeden zwolennik tolerancji skupiaj膮cy si臋 na zwalczaniu tzw. mrok贸w 艣redniowiecza by艂by pewnie zaskoczony, wiedz膮c, 偶e bez chrze艣cija艅skiego uniwersalizmu tej w艂a艣nie epoki bardzo trudno by艂oby pomy艣le膰 o czym艣 takim jak prawa cz艂owieka.
Ideologii potrzebujemy by膰 mo偶e bardziej ni偶 kiedykolwiek wcze艣niej. Musimy bowiem spr贸bowa膰 wyobrazi膰 sobie jaki艣 pozytywny scenariusz postulowanej przysz艂o艣ci 鈥� zaplanowa膰 i zorganizowa膰 d膮偶enie do niego. Jedno bowiem jest pewne 鈥� ona nie b臋dzie mia艂a zbyt wiele wsp贸lnego z tym, co dzi艣 intuicyjnie odbieramy jako sta艂e i niezmienne.
Literaturoznawca Ryszard Kozio艂ek zwraca艂 jaki艣 czas temu uwag臋 w rozmowie z pismem 鈥濸ressje鈥�, 偶e martwi go 鈥瀞po艂eczny zanik marzenia o lepszym 艣wiecie鈥�, m贸wi艂: 鈥瀢y偶ywamy si臋 w mrocznych dystopiach, kt贸re tylko utrwalaj膮 to, co ju偶 o sobie wiemy. 膯wiczenia w pomy艣leniu lepszego 艣wiata uwa偶am za niezb臋dne dla obywatelskiego funkcjonowania o zdrowych zmys艂ach鈥�. Do艣wiadczaj膮c na co dzie艅 coraz bardziej namacalnych skutk贸w kryzysu klimatycznego, u艣wiadamiamy sobie, 偶e przemodelowanie rzeczywisto艣ci, w kt贸rej 偶yjemy, staje si臋 pal膮c膮 potrzeb膮, utopijnym realizmem.
Wi臋cej tekst贸w autora znajdziesz .