Je艣li umiesz pyta膰, to znaczy, 偶e nie tylko widzisz, ale i reagujesz, pragniesz wp艂ywa膰 na rzeczywisto艣膰 b膮d藕 lepiej j膮 rozumie膰. Dobre pytanie mo偶e rozpocz膮膰 karier臋 b艂yskotliwego dziennikarza, ale i przerwa膰 pasmo sukces贸w skorumpowanego polityka, zmieni膰 spos贸b funkcjonowania firmy, podsun膮膰 projekt fantastycznego produktu, wp艂yn膮膰 na zmian臋 prawa, przyku膰 uwag臋 s艂uchaczy, w 偶yciu prywatnym uratowa膰 dobry zwi膮zek lub zako艅czy膰 toksyczn膮, wyniszczaj膮c膮 relacj臋鈥�
Skoro pytania s膮 tak istotne, to dlaczego w szkole oczekujemy od uczni贸w g艂贸wnie odpowiedzi? Z tym problemem postanowili zmierzy膰 si臋 Krzysztof J. Szmidt i Ewa P艂贸ciennik tw贸rcy ksi膮偶ki . Gdy Szmidt pos艂ugiwa艂 si臋 tytu艂owym poj臋ciem podczas konferencji naukowych, cz臋sto zarzucano mu, 偶e taki termin nie istnieje. Postanowi艂 co艣 z tym zrobi膰 i teraz mo偶e ju偶 si臋 powo艂ywa膰 na fachowe opracowania naukowe w postaci鈥� w艂asnej ksi膮偶ki. To w sumie zabawna historia, ale i mam nadziej臋 skuteczny spos贸b na przeforsowanie warto艣ciowego poj臋cia. O ile bowiem w dyskursie naukowym dominuje cz臋sto, m贸wi膮c po ockhamowsku, tworzenie byt贸w ponad potrzeb臋, okre艣lenie 鈥瀖y艣lenie pytajne鈥� zdaje si臋 mie膰 sens. Oczywi艣cie, istnieje ju偶 wiele termin贸w do niego zbli偶onych 鈥� powszechnie m贸wi si臋 my艣leniu krytycznym czy produktywnym, jednak akcent po艂o偶ony na zadawaniu pyta艅 zdecydowanie mo偶e si臋 przyda膰, szczeg贸lnie w pedagogice.
Gdy podczas ostatniej reformy systemu edukacji zwi臋kszono w liceum ilo艣膰 lektur i zagadnie艅 zawartych w podstawach programowych, zmniejszy艂a si臋 przestrze艅 na ciekawo艣膰 poznawcz膮, snucie domys艂贸w i spekulacji tw贸rczych.
Czym wi臋cej szczeg贸艂owych termin贸w w programach nauczania, tym wi臋cej w szkole trzeba zada膰 pyta艅 鈥瀟ylko pomy艣lanych鈥� (jak klasyfikowa艂 je Kazimierz Ajdukiewicz), a wi臋c takich, gdy pytaj膮cy dobrze zna odpowied藕, d膮偶y do weryfikacji opanowanej pami臋ciowo wiedzy. Kto panowa艂 po Kazimierzu Wielkim? Co to jest metafora? Co jest stolic膮 Litwy? Na czym polega fotosynteza? Jaki jest wz贸r na pole r贸wnoleg艂oboku? Szko艂a opiera si臋 na takich w艂a艣nie pytaniach i oczywi艣cie nie chodzi o to, by z nich zrezygnowa膰. Wiadomo艣ci sprawdzone prostymi, precyzyjnymi sposobami powinny jednak budzi膰 dociekliwo艣膰, pragnienie wykorzystania wiedzy do zbadania, sprawdzenia, zrozumienia, stworzenia czego艣. Czy tak si臋 dzieje? To zazwyczaj pytanie retoryczne.
W Szmidta i P艂贸ciennik mo偶na znale藕膰 ciekawe zestawienie r贸偶norodnych polskich i mi臋dzynarodowych analiz wskazuj膮cych na problem nadmiaru pyta艅 nauczycielskich.
Przeci臋tny nauczyciel w ci膮gu dnia swojej pracy pyta oko艂o 300 razy, formu艂uj膮c 90% wszystkich pyta艅 pojawiaj膮cych si臋 na lekcji.
Trudno si臋 dziwi膰, 偶e wielu uczni贸w do艣wiadczaj膮cych tego przesytu sprawdzania, weryfikowania, testowania, nie czuje si臋 szczeg贸lnie pobudzona do oryginalnych refleksji, 偶e pytaj膮 co najwy偶ej: kiedy poprawa? Albo zniech臋ceni sugeruj膮: mo偶e obejrzymy film?
艢wietnie, 偶e to nie tylko teoretyczne zestawienie wiedzy na okre艣lony temat, zbi贸r warto艣ciowych refleksji, teorii i danych. Publikacj臋 zamyka zestaw 膰wicze艅, kt贸re 鈥� patrz膮c z perspektywy szkolnej praktyki 鈥� zapowiadaj膮 si臋 znakomicie. S膮 bardzo uniwersalne 鈥� sprawdz膮 si臋 zar贸wno we wczesnej podstaw贸wce jak i w艣r贸d maturzyst贸w. Np. zadanie 鈥濪ziwne czasopisma鈥� polega na tym, 偶e nauczyciel przynosi do klasy zestaw ilustrowanych magazyn贸w o r贸偶norodnej tematyce (od tatua偶u artystycznego przez muzyk臋 wsp贸艂czesn膮 i periodyki po艣wi臋cone samochodom do mniej znanych dyscyplin sportu). Proste pytanie o to, co nas dziwi na stronach tych czasopism, mo偶e by膰 znakomit膮 lekcj膮 ciekawo艣ci, okazj膮 do wyj艣cia ze sztywnego kr臋gu informacji i perspektyw, kt贸rymi otaczamy si臋 na co dzie艅.
Edukacja zdalna to wielka szansa na zmian臋 my艣lenia o dominuj膮cych w szkole pytaniach. Gdy uczniowie maj膮 ca艂y czas dost臋p do Internetu i gdy mog膮 w ka偶dej chwili sprawdzi膰 wymagane fakty, pytanie o szczeg贸艂y, a tak偶e weryfikowanie ich sprawdzianami niemal straci艂o racj臋 bytu. To doskona艂a okazja, by cz臋艣ciej pyta膰 inaczej, pozwoli膰 sobie na autentyczn膮 ciekawo艣膰. Warto te偶 stwarza膰 w szkole wi臋cej okazji do tego, by pytali uczniowie. Chyba ka偶dy w swoim 偶yciu dosta艂 ocen臋 za z艂膮 odpowied藕, warto zacz膮膰 w ko艅cu je stawia膰 za dobre pytania.
Wi臋cej tekst贸w autora znajdziesz .