Znaczenie barkodingu DNA w biomonitoringu
Barkoding DNA ugruntowa艂 swoj膮 pozycj臋 jako jedna z kluczowych metod identyfikacji taksonomicznej gatunk贸w w monitorowaniu r贸偶norodno艣ci biologicznej (biomonitoringu). Technologia ta znajduje dzi艣 wszechstronne zastosowanie 鈥� od podstawowych bada艅 ekologicznych, przez praktyczn膮 ochron臋 przyrody, a偶 po kszta艂towanie mi臋dzynarodowej polityki 艣rodowiskowej. Od samego pocz膮tku globalna spo艂eczno艣膰 badaczy skupiona wok贸艂 tej metody dzia艂a pod egid膮 mi臋dzynarodowego konsorcjum 鈥濱nternational Barcode of Life 鈥� iBOL鈥�, kt贸re koordynuje zar贸wno biomonitoring oparty na DNA, jak i rozw贸j tej technologii w skali 艣wiatowej.
Rozw贸j struktur iBOL i inicjatyw krajowych
Pocz膮wszy od drugiej dekady XXI wieku, sukcesywnie powo艂ywane s膮 krajowe w臋z艂y iBOL, kt贸rych celem jest:
-
popularyzacja barkodingu DNA jako metody oceny stanu 艣rodowiska,
-
budowanie lokalnych kompetencji naukowych w tym zakresie,
-
przek艂adanie wynik贸w bada艅 podstawowych na rozwi膮zania praktyczne.
Polski krajowy w臋ze艂 iBOL znajduje si臋 na Wydziale Biologii i Ochrony 艢rodowiska Uniwersytetu 艁贸dzkiego, tworz膮c i koordynuj膮c dzia艂ania inicjatywy Polish Barcode of Life 鈥� PoLBOL. W roku 2022 powo艂ano do 偶ycia sie膰 naukow膮 iBOL Europe z misj膮 wspierania i koordynowania krajowych inicjatyw barkodingowych na poziomie europejskim.
Dwie kluczowe publikacje na Mi臋dzynarodowy Dzie艅 R贸偶norodno艣ci Biologicznej
W艂a艣nie dzi艣 鈥� 22 maja 2026 roku, czyli w Mi臋dzynarodowym Dniu R贸偶norodno艣ci Biologicznej, ustanowionym przez Zgromadzenie Og贸lne ONZ w roku 2000 i obchodzonym w tym roku pod has艂em 鈥濴okalne dzia艂ania dla globalnego wp艂ywu鈥� 鈥� 艣wiat艂o dzienne ujrza艂y dwie bardzo wa偶ne publikacje. Maj膮 one na celu konsolidacj臋 i o偶ywienie wsp贸艂pracy w ramach spo艂eczno艣ci badaczy i praktyk贸w zajmuj膮cych si臋 barkodingiem DNA, wytyczaj膮c strategiczne ramy, kt贸re mog膮 stanowi膰 uniwersalny model, gotowy do na艣ladowania i wdro偶enia w dowolnym zak膮tku globu.
-
Analiza potencja艂u krajowego barkodingu DNA: Pierwszy ze wspomnianych artyku艂贸w, zatytu艂owany (Kaitetzidou i in. 2026), ukaza艂 si臋 na 艂amach renomowanego czasopisma Metabarcoding & Metagenomics. Autorem seniorem oraz autorem korespondencyjnym publikacji jest prof. dr hab. Micha艂 Grabowski z Katedry Zoologii Bezkr臋gowc贸w i Hydrobiologii na Wydziale Biologii i Ochrony 艢rodowiska U艁. Praca ta analizuje obecne aktywno艣ci w zakresie barkodingu DNA w Europie, b臋d膮c nie tylko kompendium wiedzy na ten temat, ale te偶 dostarczaj膮c konkretnych wytycznych dotycz膮cych inicjowania i efektywnego wdra偶ania lokalnych inicjatyw barkodingowych oraz krajowych w臋z艂贸w iBOL. Publikacja syntetyzuje bogate do艣wiadczenia z 20 kraj贸w i k艂adzie nacisk na budowanie potencja艂u badawczego, standaryzacj臋 metod, anga偶owanie interesariuszy, dywersyfikacj臋 藕r贸de艂 finansowania oraz komunikacj臋 spo艂eczn膮, formu艂uj膮c swoisty dekalog rekomendacji gwarantuj膮cych d艂ugofalowy sukces krajowych w臋z艂贸w barkodingu DNA.
-
Strategiczne priorytety dla Europy w kontek艣cie globalnym: Drugi artyku艂, opublikowany w czasopi艣mie BioScience pod tytu艂em (Hollingsworth i in. 2026), w kt贸rym autorem seniorem jest r贸wnie偶 prof. dr hab. Micha艂 Grabowski, definiuje misj臋 oraz kluczowe priorytety strategiczne dla ca艂ej spo艂eczno艣ci iBOL Europe. Publikacja kre艣li tak偶e dalekosi臋偶n膮 wizj臋 dla ca艂ej spo艂eczno艣ci barkodingowej w Europie, kt贸rej osi膮 jest stworzenie, kuratela i powszechne udost臋pnienie referencyjnej biblioteki barkodingu DNA dla wszystkich europejskich gatunk贸w eukariotycznych.
Najpilniejszymi zadaniami wskazywanymi przez badaczy s膮:
-
konsolidacja referencyjnych bibliotek umo偶liwiaj膮cych wiarygodn膮 identyfikacj臋 taksonomiczn膮 takson贸w priorytetowych,
-
demokratyzacja dost臋pu do nowoczesnych technologii sekwencjonowania,
-
zacie艣nianie wsp贸艂pracy w ramach rozproszonej sieci badaczy.
Wy艣cig z czasem i zagro偶one regiony
Obie publikacje zgodnie i dobitnie ostrzegaj膮, 偶e budowa kompletnej biblioteki referencyjnej dla europejskiej bioty jest dramatycznym wy艣cigiem z czasem. Wyzwanie to zarysowuje si臋 szczeg贸lnie mocno w regionach charakteryzuj膮cych si臋 unikalnym bogactwem przyrodniczym, takich jak Europa Po艂udniowa i Po艂udniowo-Wschodnia, czy te偶 inne obszary cenne przyrodniczo, jak na przyk艂ad 艁uk Karpat. Regiony te, zaliczane do globalnych centr贸w endemizmu, s膮 dzi艣 bezpo艣rednio zagro偶one przez post臋puj膮c膮 urbanizacj臋 oraz dynamiczne zmiany klimatyczne, a jednocze艣nie wci膮偶 dotkliwie odczuwaj膮 brak dostatecznego finansowania bada艅 naukowych i, co za tym idzie, braku odwzorowania lokalnej r贸偶norodno艣ci biologicznej w bazach referencyjnych sekwencji DNA.
Znaczenie dla nauki i wsp贸艂pracy globalnej
W szerszej perspektywie, obydwa artyku艂y stanowi膮 kamie艅 milowy nie tylko dla europejskiego 艣rodowiska naukowego, ale tak偶e dla wzmocnienia globalnej infrastruktury badawczej. Wskazuj膮 one jednoznacznie, jak bardzo potrzebne jest po艂膮czenie wysi艂k贸w zawodowych naukowc贸w 鈥� taksonom贸w 鈥� oraz pasjonat贸w przyrody dzia艂aj膮cych w ramach nauki obywatelskiej (citizen science). Tylko ich wsp贸lne dzia艂ania pozwol膮 na wdro偶enie szybkiego, ale rzetelnego monitoringu stanu 艣rodowiska opartego na DNA, zapewni膮 solidny fundament pod zaawansowane analizy metabarkodingowe (np. 艣rodowiskowego DNA) i metagenomiczne, a ostatecznie 鈥� wespr膮 globalne programy odkrywania i opisywania nowych, nieznanych jeszcze nauce gatunk贸w, jak r贸wnie偶 polityk臋 i praktyk臋 ochrony przyrody oraz racjonalne zarz膮dzanie ekosystemami.
Przedstawione propozycje stanowi膮 otwarte zaproszenie do dyskusji, wymiany do艣wiadcze艅 i ci膮g艂ego doskonalenia strategii dzia艂ania przez ca艂膮 globaln膮 spo艂eczno艣膰 naukow膮 zaanga偶owan膮 w badania nad bior贸偶norodno艣ci膮.
Obie prace s膮 r贸wnie偶 owocem wielu lat bada艅, wsp贸lnego wysi艂ku wielu badaczy, w tym zespo艂u PoLBOL z Uniwersytetu 艁贸dzkiego, oraz szerokich konsultacji i dyskusji podczas dw贸ch sesji warsztat贸w naukowych, kt贸re odby艂y si臋 na Uniwersytecie 艁贸dzkim w maju 2023 i czerwcu 2025, dzi臋ki wsparciu projektu UE Horyzont Europa Biodiversity Genomics Europe (BGE) (), finansowanego w ramach programu Horyzont Europa, brytyjskiego funduszu UK Research & Innovation oraz Konfederacji Szwajcarskiej.
Materia艂: Kasia Fantoni (Naturalis Biodiversity Center, Holandia), prof. Micha艂 Grabowski (Wydzia艂 Biologii i Ochrony 艢rodowiska, Uniwersytet 艁贸dzki), William Goodall-Copestake (Royal Botanic Garden Edinburgh, Wielka Brytania), Peter Hollingsworth (Royal Botanic Garden Edinburgh, Wielka Brytania)
Redakcja: Kamila Knol-Micha艂owska, Mateusz Kowalski (Centrum Promocji, Wydzia艂 Biologii i Ochrony 艢rodowiska U艁)