Przywo艂any tu schemat mo偶na rozbudowa膰 o kilka dodatkowych kwestii uwzgl臋dniaj膮cych kontekst zmian spo艂eczno-kulturowych, kt贸rym podlegaj膮 zbiorowo艣ci ludzkie. W贸wczas warto zastanowi膰 si臋, na ile rozpoznajemy pierwotn膮 istot臋 tradycyjnego przekazu (wszak tradycje z natury bywaj膮 d艂ugowieczne); w jaki spos贸b modyfikujemy jego form臋, aby dostosowa膰 j膮 do aktualnych potrzeb pokoleniowych i wreszcie jak膮 warto艣膰 dla wsp贸艂czesnych posiada kontynuowanie tradycyjnych zachowa艅. Innymi s艂owy, czy i co 鈥瀦yskujemy鈥�, pozostaj膮c w dzisiejszych czasach wierni tradycji?
Dawniej: W zgodzie z natur膮 鈥� b艂ogi, rodzinny czas God贸w
呕ycie naszych przodk贸w, kt贸rych g艂贸wne zaj臋cia dotyczy艂y pracy na roli, podporz膮dkowane by艂o cyklom p贸r roku oraz rytmowi dobowemu. Zima, kt贸ra jest okresem zar贸wno kr贸tkiego dnia jak i niskich temperatur sprawia艂a, 偶e ludzie nie mogli wykonywa膰 wielu podstawowych zaj臋膰 zwi膮zanych z prac膮. Skupiali si臋 w贸wczas wok贸艂 swojego domowego pieca, w zasadzie niezale偶nie od tego czy byli ch艂opami, mieszczanami czy szlacht膮.
Okoliczno艣ci te doskonale korespondowa艂y (nieprzypadkowo) z kalendarzem 艣wi膮tecznym. Bez trudu mo偶na zauwa偶y膰, 偶e od jesieni przybywa dat, kt贸re dawniej zwi膮zane by艂y z jakimi艣 formami 艣wi臋towania. Wspomnienia chrze艣cija艅skich patron贸w: Marcina, Katarzyny, Andrzeja, Barbary, Miko艂aja, 艁ucji, a dalej 鈥� Bo偶e Narodzenie, Nowy Rok, Trzech Kr贸li. W tych dniach celebrowano co艣 wsp贸lnie, w grupach rodzinnych, s膮siedzkich, wioskowych, r贸wie艣niczych. A zatem zachowania 艣wi膮teczne w duchu tradycji wspiera艂a niejako sama aura, kt贸ra sk艂ania艂a ludzi do dzia艂a艅 wsp贸lnotowych, blisko艣ci fizycznej, sp臋dzenia czasu razem. Szczeg贸lnie tak zwane Gody 鈥� okres od 25 grudnia do 6 stycznia 鈥� by艂 w艂a艣ciwie jednym d艂ugim 艣wi臋tem. Po nim zreszt膮 zaczyna艂y si臋 zapusty (karnawa艂).
Dzi艣: Namiastka wsp贸lnoty i kr贸tkie wytchnienie od 鈥瀦abiegania鈥�
Mo偶na powiedzie膰, 偶e dzisiaj nast膮pi艂o odwr贸cenie dawnych schemat贸w determinowanych 偶yciem w zgodzie z natur膮. Odpoczywamy 鈥� urlopuj膮c 鈥� g艂贸wnie latem, a jesienno-zimowe 艣wi臋ta stanowi膮 zazwyczaj jedynie kr贸tk膮 przerw臋 w okresie wype艂nionym prac膮. Portale spo艂eczno艣ciowe daj膮 namiastk臋 przebywania w艣r贸d ludzi ca艂y czas, cho膰 w czterech 艣cianach jeste艣my cz臋sto zupe艂nie sami, niezale偶nie od pory roku. Niestraszna nam dzisiaj ciemno艣膰, kt贸r膮 ujarzmili艣my za pomoc膮 elektryczno艣ci, podobnie jak ch艂贸d. Pracujemy zazwyczaj w ogrzewanych pomieszczeniach, przemieszczamy si臋 w klimatyzowanych autach, a fakt, 偶e zamarzni臋ta ziemia 鈥瀗ie rodzi鈥�, nie ma dla nas wi臋kszego znaczenia. Nawet rolnicy, a szczeg贸lnie hodowcy i przetw贸rcy, maj膮 zim膮 co robi膰 dzi臋ki technicznemu uniezale偶nieniu od aury. Okoliczno艣ci te sprawiaj膮, 偶e nie rozumiemy wielu 艣wi膮tecznych symboli, kt贸rych 藕r贸d艂a tkwi膮 w zjawisku solarnego przesilenia. Nie czujemy te偶 rado艣ci zwi膮zanej z tym 鈥瀋udem鈥�.
Mo偶na stwierdzi膰, 偶e warunki dla 艣wi臋towania zmieni艂y si臋 na gorsze. Ale zasadne by艂oby te偶 uzna膰, 偶e zmieni艂y si臋 na takie dla nas samych 鈥� dla naszego dobrostanu psychicznego i to偶samo艣ciowego. 鈥瀂abieganie鈥� to chyba s艂owo najcz臋艣ciej towarzysz膮ce samoocenie warunk贸w 偶ycia wielu z nas. Inni uzale偶nili si臋 od Internetu i urz膮dze艅 daj膮cych do niego dost臋p w stopniu, kt贸ry utrudnia odr贸偶nienie dnia 艣wi膮tecznego od pozosta艂ych.
A jednak warto 艣wi臋towa膰!
Pomijaj膮c wzgl臋dy religijne i zaspokojenie zwi膮zanych z tym potrzeb, powt贸rzmy pytanie zadane na wst臋pie. Co zyskujemy celebruj膮c 艣wi膮teczne tradycje?
艢wi臋towanie to cykliczne momenty sta艂o艣ci i przewidywalno艣ci 鈥� wszyscy ich potrzebujemy, tak偶e ci, kt贸rzy lubi膮 mobilno艣膰, ryzyko i wyzwania. Dzi臋ki sta艂ym i pewnym momentom na mapie do艣wiadcze艅 艂atwiej nam opisa膰 w艂asne 偶ycie.
艢wi臋towanie to uto偶samienie si臋, czyli ustanowienie relacji wobec czego艣 鈥� tradycji religijnych, warto艣ci rodzinnych, autorytet贸w. To deklaracja, 偶e na kim艣 lub na czym艣 nam zale偶y i podstawowy warunek tego, aby inni uznali nas za osob臋 warto艣ciow膮.
艢wi臋towanie, to deklarowanie to偶samo艣ci spo艂eczno-kulturowej, daj膮cej nam poczucie bycia we sp贸lnocie oraz przekonanie, 偶e nie jeste艣my i nie b臋dziemy sami. To z kolei pozwala rozproszy膰 egzystencjalne l臋ki przed przysz艂o艣ci膮 i poczu膰 si臋 pewniej.
艢wi臋towanie otwiera nam dost臋p do sfery symbolicznej, dzi臋ki czemu uczymy si臋 odczytywa膰 wiele kierowanych do nas komunikat贸w i korzysta膰 ze wsp贸lnych wzorc贸w narracyjnych. Bywa, 偶e bardzo dobrze pos艂ugujemy si臋 j臋zykami obcymi, lecz nie znamy j臋zyka symbolicznego w艂asnej kultury.
艢wi臋towanie, cho膰 jako praktyka cykliczna samo ma co艣 z rutyny, pozwala prze艂ama膰 schemat codzienno艣ci, opu艣ci膰 sztywny gorset spraw, kt贸rymi 偶yjemy i ludzi, z kt贸rymi przebywamy. To stani臋cie 鈥瀦 boku鈥� umo偶liwia z kolei dokonanie korekty w艂asnych postaw i zachowa艅. To wycieczka poza codzienno艣膰 i jak ka偶da inna podr贸偶, r贸wnie偶 i ona posiada walory poznawcze. Dotyczy to tak偶e innych ludzi, kt贸rych na co dzie艅 nie mamy czasu wys艂ucha膰, cho膰 s膮 nam fizycznie bliscy.
W 艣wi臋ta to, co wydaje si臋 niemo偶liwe, staje si臋 mo偶liwe. Korzystajmy z tej okazji.
Tekst: dr Damian Kasprzyk, Pracownia Etnografii i Bada艅 nad Folklorem Uniwersytetu 艁贸dzkiego
Redakcja: Centrum Komunikacji i PR U艁