Ten temat komentuje dr Jacek Kara艣 z Katedry Informatyki Wydzia艂u Zarz膮dzania Uniwersytetu 艁贸dzkiego.
Co to jest autyzm cyfrowy?
Badania od dawna wskazuj膮, 偶e zbyt intensywne korzystanie z urz膮dze艅 cyfrowych mo偶e prowadzi膰 do negatywnych konsekwencji w zakresie fizycznego, psychicznego, spo艂ecznego i emocjonalnego rozwoju cz艂owieka. Wynikiem tego jest nie tylko wzrost liczby os贸b uzale偶nionych od internetu (przyk艂adowy objaw to wielogodzinne i bezwiedne przegl膮danie stron internetowych), medi贸w spo艂eczno艣ciowych czy technologii (np. brak kontroli nad potrzeb膮 nieustannego korzystania ze smartfonu), ale r贸wnie偶 obni偶enie kompetencji spo艂ecznych i tzw. umiej臋tno艣ci mi臋kkich w艣r贸d u偶ytkownik贸w technologii.
Samo korzystanie z technologii nie jest problematyczne. Co si臋 jednak dzieje, kiedy technologia zaczyna dominowa膰 w 偶yciu, a nawet realnie wp艂ywa膰 na zachowanie i odciska膰 pi臋tno na psychice, szczeg贸lnie najm艂odszych? U dzieci szczeg贸lnie nara偶onych na kontakt z ekranami ju偶 we wczesnym dzieci艅stwie obserwuje si臋 op贸藕nienia w rozwoju j臋zykowym, deficyt uwagi, zaburzenia snu, a tak偶e trudno艣ci w relacjach spo艂ecznych. Taki zesp贸艂 objaw贸w coraz cz臋艣ciej nazywany jest autyzmem cyfrowym nie ze wzgl臋du na zbie偶no艣膰 pochodzenia ze spektrum autyzmu, lecz ze wzgl臋du na podobie艅stwo niekt贸rych zachowa艅.
Autyzm cyfrowy a spektrum autyzmu
Zatrzymajmy si臋 jednak przez chwil臋 na 鈥瀔lasycznym鈥� spektrum autyzmu. Ma ono pod艂o偶e neurobiologiczne i obejmuje ca艂o艣ciowe r贸偶nice w sferze zachowa艅 spo艂ecznych i sferze poznawczej, rzutuj膮ce na zdolno艣ci umys艂owe i percepcyjne danej osoby.
W przypadku autyzmu cyfrowego 艣rodek ci臋偶ko艣ci w poszukiwaniu przyczyn przesuwa si臋 w kierunku czynnik贸w 艣rodowiskowych i wynikaj膮cych z zachowania jednostki. Autyzm cyfrowy odnosi si臋 bowiem do deficyt贸w rozwojowych wynikaj膮cych z nadmiernego korzystania z urz膮dze艅 cyfrowych, nie za艣 do samego faktu wykorzystywania technologii. Ostatnie badania zdaj膮 si臋 potwierdza膰, 偶e nadmierna ekspozycja na urz膮dzenia cyfrowe, zw艂aszcza w艣r贸d najm艂odszych dzieci, mo偶e prowadzi膰 do zachowa艅 podobnych do tych, kt贸re s膮 charakterystyczne dla spektrum autyzmu.
W艂a艣nie ze wzgl臋du na te podobie艅stwa okre艣la si臋 je mianem autyzmu cyfrowego (lub wirtualnego), chocia偶 z tzw. spektrum autyzmu maj膮 niewiele wsp贸lnego, gdy偶 鈥� jak wspomniano 鈥� inna jest ich przyczyna. Dlaczego? Ot贸偶 dlatego, 偶e
w przeciwie艅stwie do spektrum autyzmu, autyzm cyfrowy nie wynika z uwarunkowa艅 neurobiologicznych, a z nadmiernej ekspozycji na technologie cyfrowe. W przypadku autyzmu cyfrowego problemem s膮 deficyty neurorozwojowe pojawiaj膮ce si臋 w nast臋pstwie nadu偶ywania technologii. Ze wzgl臋du jednak na pewne zbie偶no艣ci objaw贸w przyj臋艂a si臋 taka w艂a艣nie nazwa, czyli autyzm cyfrowy. Jednocze艣nie autyzm cyfrowy nie powinien by膰 uto偶samiany z uzale偶nieniem od internetu czy telefonu kom贸rkowego 鈥� jest to problem o innym charakterze.
Cyfrowe dzieci艅stwo: badacze bij膮 na alarm
Nadmierne sp臋dzanie czasu w kontakcie z urz膮dzeniami cyfrowymi mo偶e prowadzi膰 do op贸藕nie艅 rozwojowych, w tym op贸藕nie艅 zwi膮zanych z rozwojem kompetencji j臋zykowych, deficyt贸w uwagi, nadpobudliwo艣ci, zaburze艅 snu oraz zwi臋kszonego ryzyka wyst膮pienia zaburze艅 neurorozwojowych. Badania przeprowadzone w Chinach1 wskazuj膮, 偶e bierne ogl膮danie telewizji i film贸w ju偶 przez 1-2 godziny dziennie mo偶e powa偶nie zak艂贸ci膰 neurotypowy rozw贸j dziecka. Nie jest to jednak problem lokalny. Badania pochodz膮ce z Rumunii2 potwierdzaj膮, 偶e deprywacja sensoryczno-motoryczna i spo艂eczno-afektywna spowodowana d艂ugotrwa艂ym (powy偶ej 4 godz.) codziennym korzystaniem z urz膮dze艅 cyfrowych przez dzieci w najm艂odszym wieku (0-3 lata) mo偶e aktywowa膰 zachowania i objawy podobne do tych obserwowanych u dzieci ze spektrum autyzmu. Chocia偶 oba przypadki nie dowodz膮 jednoznacznego zwi膮zku przyczynowo-skutkowego, wyniki bada艅 s膮 niepokoj膮ce, a mo偶liwe konsekwencje tego zjawiska s膮 powa偶ne. Deprywacja sensoryczno-motoryczna oraz ograniczenie interakcji spo艂ecznych w pierwszych latach 偶ycia mog膮 bowiem znacz膮co wp艂yn膮膰 na rozw贸j dziecka 鈥� zw艂aszcza w zakresie mowy, emocji i relacji z otoczeniem.
Czy ka偶da technologia szkodzi i prowadzi do autyzmu cyfrowego?
Odpowiadaj膮c kr贸tko 鈥� nie. Nie ka偶da forma kontaktu z technologi膮 niesie ze sob膮 takie samo ryzyko. Nie znaczy to jednak, 偶e nadmierne korzystanie z jednych technologii jest zdrowe, a z innych ju偶 niekoniecznie.
Kluczowym czynnikiem ryzyka jest intensywno艣膰, d艂ugo艣膰 ekspozycji oraz wiek dziecka. Nieprawid艂owo艣膰 okre艣lana mianem autyzmu cyfrowego wynika z nadmiernej ekspozycji na 艣wiat艂o emitowane przez ekrany zar贸wno komputer贸w, tablet贸w czy telefon贸w kom贸rkowych. W skr贸cie, 艣wiat艂o to mo偶e zak艂贸ca膰 naturalne procesy biochemiczne zachodz膮ce w m贸zgu, m.in. produkcj臋 melatoniny, co przek艂ada si臋 na jego rozw贸j i funkcjonowanie.
Nale偶y jednak pami臋ta膰, 偶e do problem贸w mo偶e prowadzi膰 nieodpowiednie (np. w stosunku do wieku) korzystanie z dowolnej technologii, r贸偶ni膰 si臋 b臋dzie tylko obszar ich wyst臋powania oraz stopie艅 nasilenia (np. problemy z zachowaniem, problemy dotycz膮ce zdolno艣ci do koncentracji i utrzymania uwagi itd.).
Jakie objawy mog膮 sugerowa膰 autyzm cyfrowy?
W du偶ym uproszczeniu b臋d膮 to wszystkie objawy zwi膮zane z nadu偶ywaniem technologii, czyli gorsze samopoczucie, impulsywno艣膰 i nadpobudliwo艣膰, trudno艣ci z koncentracj膮 i utrzymaniem uwagi, obni偶ona kreatywno艣膰 i motywacja do dzia艂ania, obni偶ony poziom umiej臋tno艣ci poznawczych, wycofanie z kontakt贸w spo艂ecznych, problemy ze snem itd. Skoro s膮 one 鈥瀟ypowe鈥�, to i spos贸b radzenia sobie z tym problemem jest 鈥瀌obrze znany鈥�. Do dzia艂a艅 profilaktycznych najcz臋艣ciej wymienianych w tym kontek艣cie przez specjalist贸w od technologii oraz psycholog贸w nale偶y przede wszystkim utrzymanie podstawowych zasad higieny cyfrowej i powr贸t do tzw. zdrowego trybu 偶ycia, czyli wi臋kszy kontakt z przyrod膮, zach臋canie do wi臋kszej aktywno艣ci fizycznej i rozwijania relacji mi臋dzyludzkich w 艣wiecie rzeczywistym, ustanowienie bardziej rygorystycznych zasad korzystania z komputer贸w i smartfon贸w (zw艂aszcza wieczorem i przed snem) oraz edukacja, zar贸wno dzieci i m艂odzie偶y, jak i os贸b doros艂ych. Wszystko to mo偶e pom贸c nam w doj艣ciu do sytuacji, w kt贸rej 艣wiat wirtualny przestanie by膰 dla nas tak bardzo atrakcyjny. Owszem, 艣wiat cyfrowy mo偶e by膰 u偶yteczny i inspiruj膮cy o ile to my go kontrolujemy, a nie on nas.
Przypisy:
1.
2.
Autor: dr Jacek Kara艣, Katedra Informatyki
Dr Jacek Kara艣 jest adiunktem w Katedrze Informatyki Wydzia艂u Zarz膮dzania Uniwersytetu 艁贸dzkiego. Na co dzie艅 prowadzi zaj臋cia z przedmiot贸w zwi膮zanych z wykorzystaniem technologii w zarz膮dzaniu oraz zarz膮dzania zmianami technologicznymi w organizacjach. Prowadzi r贸wnie偶 badania z zakresu dobrostanu cyfrowego i sposobu postrzegania technologii.
Redakcja: