Tegoroczne badania archeologiczne na Jurze stanowi膮 zupe艂nie nowy etap prac prowadzonych w latach 2022, 2023, 2024 i 2025, gdy偶 przeprowadzone zosta艂y one w nowych, wcze艣niej niebadanych archeologicznie miejscach. Idea bada艅 Zamku na Skale w Przewodziszowicach to owoc d艂ugoletniej wsp贸艂pracy z jurajsk膮 spo艂eczno艣ci膮 lokaln膮, nawi膮zan膮 przy realizacji w latach 2014鈥�2019, ale przede wszystkim zainteresowa艅 kastelollogicznych i bronioznawczych, od lat rozwijanych w Katedrze Archeologii Historycznej i Bronioznawstwa IA U艁.
Badaniami w Przewodziszowicach kierowa艂 dr Rados艂aw Zdaniewicz (G贸rno艣l膮ska Pracownia Archeologiczna) przy wsparciu dr. Olgierda 艁awrynowicza (Katedra Archeologii Historycznej i Bronioznwastwa U艁, Stowarzyszenie Naukowe Archeolog贸w Polskich. Oddzia艂 w 艁odzi). Prace, trwaj膮ce od 5 do 17 lipca 2026 r., dofinansowane zosta艂y przez Wydzia艂 Filozoficzno-Historyczny U艁 oraz Wojew贸dzki Urz膮d Ochrony Zabytk贸w w Katowicach. Badania prowadzono we wsp贸艂pracy z Urz臋dem Miasta i Gminy 呕arki. Wzi臋li w nich udzia艂 studenci archeologii Uniwersytetu 艁贸dzkiego oraz Universitat van Amsterdam.
艢redniowieczne twierdze Jury Krakowsko-Cz臋stochowskiej od dziesi臋cioleci przykuwaj膮 uwag臋 badaczy oraz turyst贸w przemierzaj膮cych tutejsze szlaki. Jedn膮 z nich, dotychczas bardzo s艂abo rozpoznan膮 jest zamek usytuowany na wapiennym osta艅cu nieopodal wsi Przewodziszowice ko艂o 呕arek, nazywany dawniej Zamkow膮 Ska艂膮. Pozosta艂o艣ci zabudowy dawnej warowni dzi艣 s膮 trudno dost臋pne, a wspinaczka na wysok膮 wapienn膮 ska艂臋 wymaga u偶ycia profesjonalnego sprz臋tu. Zdecydowano si臋 jednak na za艂o偶enie wykop贸w sonda偶owych u podn贸偶a osta艅ca skalnego, gdzie spodziewali si臋 natrafi膰 na zabudow臋 dawnego podzamcza.
Dwutygodniowe badania dostarczy艂y niezwykle interesuj膮cych rezultat贸w. W wykopie za艂o偶onym tu偶 pod zachowan膮 艣cian膮 dawnego budynku wie偶owego badacze natrafili na warstw臋 u偶ytkow膮, natrafiaj膮c na bardzo du偶膮 ilo艣膰 u艂amk贸w naczy艅 ceramicznych oraz pokonsumpcyjnych ko艣ci zwierz臋cych. Odkryto tu r贸wnie偶 liczne militaria, w tym elementy kuszy, fragment topora oraz przypuszczalnie du偶e zbrojniki 艣redniowiecznej zbroi, tzw. p艂at贸w. W wykopie odkryto r贸wnie偶 kilkana艣cie grot贸w be艂t贸w do kuszy oraz strza艂 do 艂uku, kt贸re s膮 zapewne 艣wiadectwem ataku na zamek, jeszcze w 艣redniowieczu. Odkryto r贸wnie偶 przedmioty codziennego u偶ytku, np. krzesiwo kab艂膮kowe, fragmenty okucia pochwy no偶a czy dosy膰 liczne elementy stroju, m.in. sprz膮czki czy ozdobne ozdobne nabijki pasa. Znaleziono r贸wnie偶 metalowe elementy konstrukcyjne dawnej zabudowy w postaci gwo藕dzi 偶elaznych czy oku膰.
Niezwykle interesuj膮cego odkrycie dokonano w drugim wykopie u podn贸偶a ca艂ego za艂o偶enia, gdzie badacze natkn臋li si臋 na relikty dawnej fosy, otaczaj膮cej podzamcze. Jej szeroko艣膰 wynosi艂a pierwotnie oko艂o 7 m, a g艂臋boko艣膰 dochodzi艂a do 2 m. W jej zasypisku obok licznych fragment贸w naczy艅 i ko艣ci znaleziono pi臋kn膮, zdobion膮 nabijk臋 stroju (pasa?) oraz srebrn膮 monet臋, najpewniej parwus wybijany w jednym z ksi臋stw 艣l膮skich w I 膰w. XIV w.
Odkryte zabytki pozwalaj膮 datowa膰 u偶ytkowanie zamku na wiek XIV, ewentualnie na pocz膮tki XV w. By膰 mo偶e uleg艂 zniszczeniu w trakcie walk ksi臋cia opolskiego W艂adys艂awa Opolczyka z kr贸lem W艂adys艂awem Jagie艂艂膮 u schy艂ku XIV stulecia. 殴r贸d艂a pisane milcz膮 o historii zamku oraz jego w艂a艣cicielach, ale b臋dzie to tematem dalszych kwerend historycznych. W przeciwie艅stwie do innych zamk贸w jurajskich, np. Olsztynie czy Ogrodzie艅cu zamek nie by艂 ju偶 zamieszka艂y w II po艂. XV w. i w czasach nowo偶ytnych. Pobrano du偶膮 liczb臋 pr贸b do bada艅 archeobotanicznych, z kt贸rych by膰 mo偶e uda si臋 wyselekcjonowa膰 materia艂 organiczny do bardziej precyzyjnych datowa艅.
Tradycyjnie ju偶, nasze badania sta艂y si臋 okazj膮 do zwiedzania okolicy i wizyt znamienitych go艣ci, takich jak profesorzy: Anna Marciniak-Kajzer, Kalina Sk贸ra, Piotr Strzy偶, Piotr Boro艅, a tak偶e nasz absolwent i przyjaciel, Sylwester Chmielowiec.
Tegoroczne badania na Jurze mia艂y sw膮 dalsz膮 cze艣膰, zwi膮zan膮 z poznawaniem okoliczno艣ci tragicznej historii ma艂偶e艅stwa, kt贸re zgin臋艂o w czasie II wojny 艣wiatowej w Bia艂ej Wielkiej w gm. Lel贸w. Informacja o ich przebiegu pojawi si臋 ju偶 niebawem.
Oprac.: R. Zdaniewicz, O. 艁awrynowicz
Fot.: W. Bednarska, N. Jaroniak, O. 艁awrynowicz