Prof. dr hab. Przemys艂aw Waingertner z Wydzia艂u Filozoficzno-Historycznego U艁.
Pa艅stwo wielu narod贸w
Jednym z najwi臋kszych problem贸w, jakie stan臋艂y przed odradzaj膮c膮 si臋 w 1918 r. Polsk膮 by艂o okre艣lenie pozycji i praw zamieszkuj膮cych j膮 mniejszo艣ci narodowych - Ukrai艅c贸w, 呕yd贸w, Bia艂orusin贸w, Niemc贸w, Litwin贸w, Czech贸w i innych pomniejszych nacji - stanowi膮cych oko艂o 1/3 ludno艣ci pa艅stwa.
Ich pe艂ne r贸wnouprawnienie z Polakami zapewnia艂a zar贸wno konstytucja marcowa z 1921 r., jak i zobowi膮zania podpisane przez polsk膮 delegacj臋 na konferencji pokojowej w Pary偶u. Wpisywa艂y si臋 one w tradycje tolerancji narodowo艣ciowej i religijnej, na kt贸rej ufundowana zosta艂a przedrozbiorowa Rzeczpospolita Obojga (w rzeczywisto艣ci wielu) Narod贸w.
Kwestia mniejszo艣ci 偶ydowskiej
Szczeg贸lne miejsce w艣r贸d zagadnie艅 narodowo艣ciowych, kt贸re musia艂a rozwi膮za膰 mi臋dzywojenna Polska, zajmowa艂a kwestia 偶ydowska. Wyj膮tkowy ci臋偶ar gatunkowy relacji pomi臋dzy pa艅stwem i polska wi臋kszo艣ci膮, a zamieszkuj膮cymi w Rzeczypospolitej 呕ydami, wynika艂 z kilku przes艂anek: ich liczebno艣ci 鈥� stanowili a偶 10 procent obywateli m艂odego pa艅stwa; wielowiekowej tradycji pokojowego wsp贸艂istnienia obydwu narod贸w w granicach pa艅stwa polskiego; wp艂yw贸w przedstawicieli 鈥瀗arodu wybranego鈥� (pilnie obserwuj膮cych sytuacj臋 swych rodak贸w w odrodzonym pa艅stwie) w mi臋dzynarodowych kr臋gach opiniotw贸rczych, politycznych i gospodarczych; wreszcie z niech臋ci do 偶ydowskich wsp贸艂obywateli 偶ywionej przez silny w Drugiej Rzeczypospolitej ob贸z narodowy, upatruj膮cy w nich gospodarczej konkurencji dla 偶ywio艂u polskiego.
Uregulowanie praw 呕yd贸w w II Rzeczpospolitej
W tych skomplikowanych okoliczno艣ciach pa艅stwo polskie uregulowa艂o po艂o偶enie zamieszkuj膮cych w jego granicach 呕yd贸w i艣cie ekspresowo, a do tego w spos贸b nowoczesny, zgodny z ide膮 praw obywatelskich. Jeszcze u zarania niepodleg艂o艣ci na prze艂omie 1918 i 1919 r. 贸wczesny Naczelnik Pa艅stwa, J贸zef Pi艂sudski, podpisa艂 dekrety przyznaj膮ce 呕ydom w艂asne szkolnictwo, prawo do prowadzenia seminari贸w duchownych, zwolnienie duchownych 偶ydowskich od s艂u偶by w wojsku, a tak偶e wprowadzaj膮ce r贸wnouprawnienie j臋zyka hebrajskiego w urz臋dach i s膮dach. Zabezpieczy艂 r贸wnie偶 prawnie podstawy funkcjonowania 偶ydowskich gmin wyznaniowych.
Natomiast konstytucja marcowa przyzna艂a 呕ydom wolno艣膰 religijn膮 i r贸wno艣膰 wobec prawa, zagwarantowa艂a ich r贸wnouprawnienie oraz mo偶liwo艣膰 rozwoju szkolnictwa i kultury. Uregulowania te czyni艂y z II Rzeczypospolitej - niezale偶nie od antysemickich wyst膮pie艅 polskich narodowc贸w - bezpieczne schronienie w dobie antysemityzmu, narastaj膮cego w Europie zw艂aszcza przed wybuchem II wojny 艣wiatowej.
Prawa wyborcze kobiet
Zagadnieniem odmiennym, a przecie偶 po艂膮czonym z wy偶ej wspomnianym wsp贸lnym mianownikiem - budowania obywatelskiego pa艅stwa i ciesz膮cego si臋 prawami politycznymi spo艂ecze艅stwa (ca艂ego spo艂ecze艅stwa bez wyj膮tk贸w) - by艂a kwestia praw wyborczych dla pa艅.
Od XVIII w., kiedy to walk臋 o prawa wyborcze dla kobiet rozpocz臋艂a Olimpia de Gouges, 艣ci臋ta podczas rewolucji francuskiej za przygotowanie 鈥濪eklaracji praw kobiety i obywatelki鈥�, panie domagaj膮ce si臋 dost臋pu do urn przesz艂y d艂ug膮 drog臋. Wa偶nym krokiem, jakie na niej uczyni艂y, by艂o w艂a艣nie zdobycie pe艂ni praw wyborczych w mi臋dzywojennej Polsce - w贸wczas jednym z najwi臋kszych europejskich pa艅stw.
W odrodzonej Rzeczypospolitej kobiety uzyska艂y je faktycznie ju偶 na progu niepodleg艂o艣ci - w listopadzie 1918 r. 脫wczesny dekret o ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego stanowi艂, 偶e 鈥瀢yborc膮 do Sejmu jest ka偶dy obywatel Pa艅stwa bez r贸偶nicy p艂ci鈥�. Podkre艣la艂 tak偶e, 偶e wybieralni do Sejmu s膮 wszyscy obywatele pa艅stwa posiadaj膮cy czynne prawo wyborcze (a zatem i鈥� obywatelki).
Parasolkami w okna Pi艂sudskiego
Anegdota g艂osi, i偶 wp艂yw na b艂yskawiczn膮 decyzj臋 Pi艂sudskiego - kt贸ry zreszt膮, jako polityk zwi膮zany wcze艣niej z lewic膮 i posiadaj膮cy do艣wiadczenie w politycznej wsp贸艂pracy z kobietami, nie 偶ywi艂 uprzedze艅 wobec ich wyborczych ambicji - mia艂a podziwu godna determinacja samych pa艅.
Liczna ich delegacja, niezadowolona z 鈥瀘piesza艂o艣ci鈥� rz膮du w pracy nad uregulowaniem 鈥瀔westii kobiecej鈥� (cho膰 godzi si臋 przypomnie膰, 偶e tak Naczelnik Pa艅stwa, jak i premier Moraczewski z wszystkimi ministrami mieli 鈥瀝臋ce urobione po 艂okcie鈥� w pracy nad tworzeniem prawa, administracji i wojska rodz膮cego si臋 pa艅stwa) dop贸ty stuka艂a parasolkami w kolejne listopadowe wieczory w okna siedziby Pi艂sudskiego, dop贸ki jej nie wpu艣ci艂 i nie wys艂ucha艂 postulat贸w polskich sufra偶ystek - oczywi艣cie obiecuj膮c szybkie zadekretowanie czynnego i biernego prawa wyborczego dla kobiet.
Kobiety w parlamencie
W ten spos贸b mi臋dzywojenna Rzeczpospolita ust膮pi艂a co prawda pierwsze艅stwa w dziele politycznego r贸wnouprawnienia pa艅 Nowej Zelandii (mog艂y tu g艂osowa膰 od 1869 r., ale by膰 wybierane dopiero od 1919 r.), Australii (prawo wyborcze dla kobiet wprowadzono tu w 1902 r.) i Skandynawii (prawa te ustanowiono w latach 1906-1921). Jednak uprzedzi艂a cho膰by Holandi臋 i Belgi臋 (1919), Stany Zjednoczone (1920), Wielk膮 Brytani臋 (1928), a nawet cz臋sto stawian膮 reszcie 艣wiata jako godny na艣ladowania przyk艂ad pa艅stwa obywatelskiego Szwajcari臋 (1971!).
Kobiety potrafi艂y wykorzysta膰 wywalczone prawa. W II Rzeczypospolitej ch臋tnie stawia艂y si臋 przy urnach przy okazji kolejnych wybor贸w, a niekt贸re z nich kandydowa艂y (z powodzeniem) do kolejnych polskich parlament贸w.
惭补迟别谤颈补艂:&苍产蝉辫;Prof. dr hab. Przemys艂aw Waingertner,
Redakcja: Centrum Komunikacji i PR U艁
窜诲箩臋肠颈补: Bartosz Ka艂u偶ny (CKiPR U艁)