Ju偶 na wczesnym etapie bada艅 mo偶emy stwierdzi膰, 偶e ludzie, od kt贸rych pochodz膮 te szcz膮tki, nie r贸偶ni膮 si臋 znacznie pod wzgl臋dem genetycznym od ludzi 偶yj膮cych na terenie Polski na przyk艂ad w okresie wczesnego 艣redniowiecza. Te badania mog膮 zachwia膰 obecnie obowi膮zuj膮c膮 teori膮, wed艂ug kt贸rej S艂owianie przybyli na obecne ziemie polskie dopiero na pocz膮tku drugiej po艂owy pierwszego tysi膮clecia naszej ery
鈥� m贸wi dr hab. Wies艂aw Lorkiewicz, prof. U艁, antropolog biologiczny z Katedry Antropologii.
Dr hab. Wies艂aw Lorkiewicz, prof. U艁
Sk膮d te ko艣ci?
Szcz膮tki ludzkie, a tak偶e liczne artefakty z epoki br膮zu zosta艂y odnalezione we wsi Papowo Biskupie na ziemi che艂mi艅skiej przez Kujawsko-Pomorsk膮 Grup臋 Poszukiwaczy Historii. Ju偶 samo to odkrycie okaza艂o si臋 by膰 prze艂omowe, poniewa偶 na tym stanowisku odkryto 艂膮cznie ponad 550 obiekt贸w wykonanych z metalu i datowanych na er臋 poprzedzaj膮c膮 epok臋 偶elaza. 鈥� Badaniami tego odkrycia kieruj膮 archeolodzy z Uniwersytetu Miko艂aja Kopernia w Toruniu, prof. Jacek Gackowski i mgr 艁ukasz Kowalski, kt贸rzy zajmuj膮 si臋 okresem epoki br膮zu i wczesn膮 epok膮 偶elaza 鈥� wyja艣nia prof. Lorkiewicz. 鈥� Dzi臋ki wieloletniej wsp贸艂pracy mi臋dzy wydzia艂ami naszych uczelni zaproszono mnie do zbadania ko艣ci ludzkich, kt贸re r贸wnie偶 zosta艂y odnalezione na tym stanowisku archeologicznym.
Okazuje si臋, 偶e w miejscu, w kt贸rym odkryto artefakty kiedy艣 znajdowa艂o si臋 du偶e, ale do艣膰 p艂ytkie jezioro, kt贸re by艂o osuszane w XIX i XX w. Wszystko wskazuje na to, 偶e przed nastaniem pierwszego tysi膮clecia przed nasz膮 er膮 w tym jeziorze sk艂adano鈥� ofiary z ludzi.
Czyje to szcz膮tki?
Ko艣ci, kt贸re trafi艂y do laboratorium prof. Lorkiewicza, okaza艂y si臋 bardzo mocno pofragmentowane. Po pierwsze wi臋c, trzeba by艂o oceni膰 od ilu os贸b mog膮 pochodzi膰.
Za pomoc膮 metody, kt贸r膮 stosuje si臋 w kryminalistyce, na przyk艂ad przy badaniu szcz膮tk贸w ofiar masowych katastrof, uda艂o si臋 ustali膰 minimaln膮 liczb臋 os贸b. Minimaln膮, co wcale nie znaczy, 偶e rzeczywist膮, bo mo偶e by膰 ich wi臋cej. Uda艂o nam si臋 m.in. oszacowa膰, 偶e ko艣ci pochodz膮 od ponad trzydziestu os贸b w niemal pe艂nym przekroju p艂ci i wieku w populacji. S膮 tu wi臋c ko艣ci os贸b w ka偶dym wieku, od niemowl膮t do doros艂ych, a w艣r贸d tych drugich zar贸wno m臋偶czyzn jak i kobiet. Nie znale藕li艣my natomiast ko艣ci os贸b starszych, ponad 50. letnich, kt贸re na przyk艂ad charakteryzowa艂yby si臋 zmianami zwyrodnieniowymi odpowiednimi do tego wieku
鈥� wyja艣nia prof. Lorkiewicz.
Dlaczego te ko艣ci s膮 wa偶ne?
Kultura 艂u偶ycka wyst臋powa艂a przez prawie 1000 lat (od ok. 1300 r. p.n.e. do ok. 400 r. p.n.e.) na terenie dzisiejszej Polski, wschodnich Niemiec, Czech, S艂owacji i zachodniej Ukrainy. Charakterystycznym rytem tej kultury jest obrz膮dek pogrzebowy cia艂opalny. 鈥� Zmar艂ych kremowano na stosie drewnianym, a po spaleniu ich szcz膮tki umieszczano w specjalnym naczyniu zwanym popielnic膮 lub urn膮 i sk艂adano do grobu. Prawdopodobnie by艂o to zwi膮zane z 贸wczesnymi wierzeniami i stanowi艂o warunek przej艣cia w za艣wiaty 鈥� wyja艣nia prof. Lorkiewicz.
Rzecz w tym, 偶e ko艣ci, kt贸re zosta艂y spalone nie mog膮 by膰 przez nas przebadane pod k膮tem genetycznym. Znalezisko tak du偶e, jak to z Papowa Biskupiego, stanowi wi臋c niepowtarzalny zbi贸r obiekt贸w badawczych. Dzi臋ki badaniom DNA ogromnie rozszerza si臋 mo偶liwo艣膰 odpowiedzi na pytania: kim byli ci ludzie, jak wygl膮dali, jak 偶yli.
Co m贸wi膮 ko艣ci lub czego nie m贸wi膮?
Na stanowisku w Papowie Biskupim odnaleziono ca艂e zbiory ko艣ci szkielet贸w ludzkich, jednak silnie pofragmentowanych. 鈥� Archeolodzy interpretuj膮 to znalezisko jako ofiary z ludzi, czyli mo偶emy si臋 domy艣la膰, 偶e 艣mier膰 tych os贸b nast膮pi艂a raczej w dramatycznych okoliczno艣ciach 鈥� m贸wi prof. Lorkiewicz. 鈥� Z drugiej strony sk艂adanie ofiar powinno zostawi膰 na ko艣ciach jakie艣 艣lady. Gdyby tych ludzi zabijano za pomoc膮 narz臋dzi t臋po- lub ostrokraw臋dzistych, na ko艣ciach by艂oby to wida膰, a my na razie nic takiego nie znale藕li艣my. Zastanawia jednak ich silne rozfragmentowanie, co tym bardziej trudno wyt艂umaczy膰, bior膮c pod uwag臋 dobry stan zachowania samych fragment贸w.
Co jeszcze skrywa艂o jezioro?
Na stanowisku archeologicznym w Papowie Biskupim znaleziono te偶 liczne przedmioty z br膮zu. To ponad 550 obiekt贸w, przede wszystkim 贸wczesnej bi偶uterii noszonej na szyi i ramionach. 鈥� Co ciekawe, uda艂o si臋 ustali膰, 偶e te przedmioty pochodz膮 z p贸藕niejszego okresu ni偶 ko艣ci 鈥� wyja艣nia prof. Lorkiewicz. 鈥� Archeolodzy uwa偶aj膮, 偶e w pewnym momencie nast膮pi艂a zmiana kulturowa i zamiast ludzi zacz臋to sk艂ada膰 w ofierze depozyty w postaci cennych przedmiot贸w.
Fragmenty ko艣ci pochodz膮ce ze stanowiska antropologicznego z Papowa Biskupiego
Co to zmienia?
Badania kultury 艂u偶yckiej s膮 bardzo wa偶ne w dyskursie dotycz膮cym ci膮g艂o艣ci zaludnienia terenu dzisiejszej Polski.
W ubieg艂ym stuleciu przedstawicieli kultury 艂u偶yckiej uznawano za Pras艂owian. Dominowa艂a wtedy autochtoniczna koncepcja genezy S艂owian, kt贸ra m贸wi o ci膮g艂o艣ci zasiedlenia dorzecza Wis艂y i Odry. Dzi艣 ta koncepcja jest odrzucana, kr贸luje koncepcja allochtoniczna, wed艂ug kt贸rej S艂owianie przybyli na te ziemie z zewn膮trz. Tymczasem sprawa nie jest taka prosta, a w dyskusj臋 na ten temat od samego pocz膮tku w艂膮czaj膮 si臋 antropolodzy
鈥� t艂umaczy prof. Lorkiewcz.
鈥� Dotychczas mogli艣my bada膰 ko艣ci tylko pod wzgl臋dem morfologicznym, teraz mamy do dyspozycji r贸wnie偶 analizy DNA 鈥� zaznacza naukowiec. Antropolodzy podkre艣laj膮, 偶e badaj膮c ko艣ci 贸wczesnych ludzi nie dostrzegaj膮 istotnych r贸偶nic w cechach morfologicznych szkieletu, a teraz tak偶e w analizowanych sekwencjach DNA, kt贸re mog艂yby poprze膰 obowi膮zuj膮c膮 obecnie koncepcj臋. Czyli teoria allochtoniczna zaczyna si臋 mocno chwia膰, przynajmniej w odniesieniu do przemian na poziomie populacyjnym.
Mo偶e uda si臋 przedstawi膰 kolejne argumenty w tej kwestii w艂a艣nie dzi臋ki wiedzy p艂yn膮cej z rozpoczynaj膮cych si臋 bada艅 nad ko艣膰mi z Papowa. 鈥� By膰 mo偶e b臋dziemy potrafili odpowiedzie膰 na pytanie, czy populacje wsp贸艂czesne kontynuuj膮 zasiedlenie tych ziem od kilku tysi臋cy lat, czy zaledwie od niespe艂na p贸艂tora tysi膮ca lat 鈥� m贸wi prof. Lorkiewicz. 鈥� Te badania mog膮 si臋 okaza膰 prze艂omowe w dyskusji naukowej.
Na odpowied藕 przyjdzie nam jeszcze poczeka膰. Badania dopiero si臋 rozpocz臋艂y, a naukowcy szukaj膮 mo偶liwo艣ci ich dofinansowania.
Wyniki wst臋pnych bada艅 stanowiska w Papowie Biskupim zosta艂y .
惭补迟别谤颈补艂测:
Tekst: Justyna Kowalewska (3PR)
Zdj臋cia: Wies艂aw Lorkiewicz