Wojenne straty zabytkowych dzwon贸w w diecezji kieleckiej
Pierwszy z dofinansowanych projekt贸w realizowany jest przez trzyosobowy zesp贸艂 w sk艂adzie: dr hab. Ma艂gorzata Karkocha, prof. U艁 鈥� kierownik, prof. dr hab. Zbigniew Anusik i dr Karolina Stanilewicz (ASP w 艁odzi) 鈥� wykonawcy. Jego celem jest ustalenie rzeczywistej skali strat wojennych, ich rzetelne opracowanie oraz przygotowanie pierwszego pe艂nego katalogu zabytkowych dzwon贸w ko艣cielnych z badanego regionu. Mimo 偶e podobne publikacje powsta艂y ju偶 dla wybranych obszar贸w Polski, diecezja kielecka pozostawa艂a dotychczas poza zakresem zainteresowania specjalist贸w.
Podstaw膮 realizacji zadania b臋dzie szeroko zakrojona kwerenda naukowa obejmuj膮ca archiwa pa艅stwowe, ko艣cielne i parafialne, zasoby plac贸wek badawczo-kulturalnych, nadto przekazy ikonograficzne i literatur臋 przedmiotu. Pozwoli to na identyfikacj臋 utraconych obiekt贸w oraz rekonstrukcj臋 ich los贸w wojennych 鈥� od rekwizycji na cele militarne po zniszczenia spowodowane dzia艂aniami zbrojnymi.
Projekt obejmuje r贸wnie偶:
- badania nad dzia艂alno艣ci膮 warsztat贸w ludwisarskich realizuj膮cych zam贸wienia dla ko艣cio艂贸w diecezji kieleckiej,
- analiz臋 inskrypcji nadzwonnych (j臋zyk, forma, tre艣膰, funkcje),
- rozpoznanie donator贸w i fundator贸w dzwon贸w oraz ich zaplecza spo艂ecznego.
Efektem ko艅cowym b臋dzie katalog strat, sk艂adaj膮cy si臋 z cz臋艣ci analitycznej oraz szczeg贸艂owych not obiektowych uporz膮dkowanych wed艂ug parafii. Publikacja uka偶e si臋 nak艂adem Wydawnictwa Uniwersytetu 艁贸dzkiego (w kooperacji z Instytutem Sztuki PAN) w formie drukowanej oraz cyfrowej, w modelu Open Access, zapewniaj膮c szeroki i nieograniczony dost臋p do wynik贸w bada艅.
Rezultaty projektu b臋d膮 prezentowane na krajowych i mi臋dzynarodowych konferencjach naukowych, spotkaniach towarzystw naukowych oraz na 艂amach czasopism bran偶owych. Przedsi臋wzi臋cie wpisuje si臋 w og贸lnopolskie dzia艂ania na rzecz dokumentowania i badania strat wojennych polskiego dziedzictwa kulturowego.
Na realizacj臋 projektu badawczego po艣wi臋conego zabytkowym dzwonom ko艣cielnym z terenu diecezji kieleckiej, utraconym w wyniku II wojny 艣wiatowej, MKiDN przeznaczy艂o 73 986 z艂 (ca艂kowita warto艣膰 zadania to 94 886 z艂; data zawarcia umowy: 29.04.2026 r.).
Opracowanie i interpretacja wybranych zabytk贸w ruchomych z obszaru getta warszawskiego
Nasza uczelnia uzyska艂a tak偶e dofinansowanie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu 鈥濷chrona zabytk贸w archeologicznych 2026鈥� na realizacj臋 interdyscyplinarnego projektu badawczego po艣wi臋conego materialnemu dziedzictwu getta warszawskiego.
Celem projektu jest opracowanie i interpretacja wybranych zabytk贸w ruchomych z obszaru funkcjonowania getta warszawskiego w czasie II wojny 艣wiatowej, kt贸re zosta艂y wydobyte z ziemi w trakcie bada艅 archeologicznych i nadzor贸w prowadzonych w latach 1993鈥�2023.
W centrum uwagi badaczy s膮 zabytki zwi膮zane z codzienno艣ci膮 偶ycia w getcie i do艣wiadczenia Zag艂ady, dotychczas pomijane w opracowaniach 鈥� zabytki szklane, z tworzyw sztucznych oraz archeozoologiczne 鈥� kt贸re cechuje warto艣膰 poznawcza oraz spo艂eczna. Badania koncentruj膮 si臋 na pozas艂ownych no艣nikach pami臋ci materialnej 鈥� przedmiotach wydobytych z ziemi, niemych 艣wiadkach historii 鈥� oraz na kategoriach 艣ladu, 艣ladowo艣ci i niewyra偶alno艣ci do艣wiadczenia Holokaustu w mie艣cie, kt贸re przesta艂o istnie膰.
Pomys艂odawczyni膮 i osob膮 kieruj膮c膮 projektem jest dr hab. Anna Izabella Zalewska, prof. U艁 z Instytutu Archeologii Uniwersytetu 艁贸dzkiego.
W ramach realizacji projektu zaplanowano:
- kwerendy archiwalne i biblioteczne maj膮ce na celu zebranie i usystematyzowanie informacji na temat tzw. zabytk贸w masowych odkrytych w trakcie dotychczasowych bada艅 archeologicznych,
- nieinwazyjne analizy makro鈥� i mikroskopowe wybranych zabytk贸w,
- badania archeozoologiczne szcz膮tk贸w zwierz臋cych,
- opracowanie i digitalizacj臋 materia艂贸w 藕r贸d艂owych.
Efektem tych dzia艂a艅 b臋dzie opracowanie tre艣ci bogato ilustrowanej publikacji naukowej (oko艂o 300 stron, format A4), kt贸ra zostanie wydana w formie drukowanej oraz udost臋pniona bezp艂atnie online w repozytorium Narodowego Instytutu Dziedzictwa w modelu Open Access. Ksi膮偶ka skierowana b臋dzie zar贸wno do os贸b zainteresowanych materialnym wymiarem pami臋ci Wieku Zag艂ady, 艣ladami codzienno艣ci 偶ycia w getcie warszawskim w czasie wojny oraz dziedzictwem archeologicznym.
Integraln膮 cz臋艣ci膮 projektu s膮 dzia艂ania popularyzatorskie i edukacyjne adresowane do r贸偶nych grup wiekowych 鈥� m艂odzie偶y, student贸w, doros艂ych i senior贸w 鈥� realizowane m.in. w formie warsztat贸w, prezentacji multimedialnych i spotka艅 muzealnych. Projekt ma na celu wype艂nienie istotnej luki poznawczej dotycz膮cej materialnych pozosta艂o艣ci trudnej codzienno艣ci bliskiej przesz艂o艣ci. S膮 to zabytki archeologiczne, kt贸re cechuj膮 warto艣ci historyczna i naukowa oraz spo艂eczna, dlatego s膮 znacz膮ce dla wsp贸艂czesno艣ci.
Wysoko艣膰 ministerialnej dotacji na projekt to 38 400 z艂, a ca艂kowita warto艣膰 zadania 鈥� 48 400 z艂. Data zawarcia umowy: 17.04.2026 r.
Badania archeologiczne siedziby rycerskiej w Mierzynie
Kolejny projekt archeologiczny, kt贸ry uzyska艂 dofinansowanie z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu rz膮dowego 鈥濷chrona zabytk贸w archeologicznych鈥�, po艣wi臋cony jest p贸藕no艣redniowiecznej siedzibie rycerskiej rodu Nagodzic贸w herbu Jelita w Mierzynie (powiat piotrkowski).
Celem projektu jest publikacja wynik贸w interdyscyplinarnych bada艅 archeologicznych prowadzonych w latach 2021鈥�2022 przez Instytut Archeologii U艁, uzupe艂nionych o archiwalne materia艂y 藕r贸d艂owe z pierwszej po艂owy XX wieku. W trakcie bada艅 ods艂oni臋to relikty kamiennej konstrukcji przyziemia wie偶y obronno-mieszkalnej typu motte, a z jej wype艂niska oraz zaplecza gospodarczego pozyskano bogaty zesp贸艂 zabytk贸w ruchomych 鈥� fragmenty ceramiki, kafli, przedmiot贸w metalowych, militari贸w, monet oraz szcz膮tki zwierz臋ce 鈥� pozwalaj膮cych datowa膰 funkcjonowanie za艂o偶enia od po艂owy XIV do schy艂ku XV 鈥� pocz膮tk贸w XVI wieku.
Planowana publikacja obejmie wyniki bada艅 wykopaliskowych, prospekcji nieinwazyjnych oraz szerokiego zespo艂u analiz specjalistycznych: archeozoologicznych, 艣rodowiskowych, geologicznych, chemicznych oraz historycznych. Znaczn膮 cz臋艣膰 monografii stanowi膰 b臋d膮 ekspertyzy autorstwa specjalist贸w z r贸偶nych o艣rodk贸w naukowych, co pozwoli na wielowymiarow膮 rekonstrukcj臋 funkcjonowania rycerskiej siedziby w kontek艣cie osadnictwa i kultury materialnej p贸藕nego 艣redniowiecza Polski centralnej.
Projekt stanowi odpowied藕 na istotn膮 luk臋 badawcz膮 鈥� niewiele bowiem stanowisk typu grodzisko sto偶kowate (motte) z tego regionu doczeka艂o si臋 dot膮d ca艂o艣ciowego, monograficznego opracowania. Wyniki bada艅 z Mierzyna by艂y ju偶 cz臋艣ciowo publikowane w presti偶owych czasopismach naukowych, jednak dopiero obecnie zostan膮 zaprezentowane w formie pe艂nego, syntetycznego opracowania ksi膮偶kowego.
Monografia b臋dzie dost臋pna bezp艂atnie w wersji drukowanej (dystrybuowanej do bibliotek i muze贸w) oraz w wersji cyfrowej (Open Access) na stronach Narodowego Instytutu Dziedzictwa i w repozytorium Uniwersytetu 艁贸dzkiego. Projektowi towarzyszy膰 b臋d膮 dzia艂ania popularyzatorskie, w tym spotkanie autorskie i prelekcja po艂膮czona z promocj膮 ksi膮偶ki w Gminnej Bibliotece Publicznej w Rozprzy, a tak偶e dzia艂ania skierowane do uczni贸w, nauczycieli, pasjonat贸w historii oraz 艣rodowiska akademickiego.
Kierownikiem projektu jest dr hab. Piotr Strzy偶, prof. U艁 z Instytutu Archeologii U艁, a wysoko艣膰 dofinansowania projektu przez MKiDN wynosi 61 400,00 PLN (ca艂kowita warto艣膰 zadania: 78 200,00 PLN; data podpisania umowy o dofinansowanie: 24 kwietnia 2026 r.).
Materia艂: MKiDN, mgr Danuta Klimaszewska (Centrum Wsparcia Projekt贸w U艁)
Opracowanie i redakcja: Biuro Prasowe U艁
