Odwieczna ch臋膰 poznania przysz艂o艣ci 鈥� wr贸偶by a praktyki religijne
Dwie okoliczno艣ci odgrywaj膮 tu rol臋 kluczow膮. To zamieranie przyrody i towarzysz膮ca temu procesowi ludzka refleksja nad 艣mierci膮. Zwi膮zek tych okoliczno艣ci z wr贸偶bami staje si臋 jasny dopiero gdy u艣wiadomimy sobie, 偶e idea wr贸偶enia opiera si臋 na wierze w instancj臋, kt贸ra zna przysz艂o艣膰 i jest sk艂onna o niej informowa膰. Tymi, kt贸rzy 鈥瀦naj膮 nieznane鈥� s膮 ci, kt贸rzy dost膮pili najwi臋kszej tajemnicy przekraczaj膮c granic臋 偶ycia i 艣mierci.
Czas najkr贸tszych dni i najd艂u偶szych nocy przepe艂niony by艂 wiar膮 w obecno艣膰 dusz zmar艂ych i wszelkich byt贸w nadprzyrodzonych. Oddawanie im czci by艂o tak偶e okazj膮 do wykorzystania ich si艂y wieszczej. Mo偶na powiedzie膰, 偶e w tradycyjnym 艣wiatopogl膮dzie, pytania o przysz艂o艣膰 zadawane w czasie, gdy za艣wiaty by艂y blisko, stanowi艂o dow贸d wiary w ich istnienie i spos贸b okazania im szacunku. Nie bez przyczyny okres od Dnia Wszystkich 艢wi臋tych a偶 po Trzech Kr贸li wype艂niony by艂 momentami zaduszkowymi przy jednoczesnej sk艂onno艣ci do praktyk wr贸偶biarskich. Nawiasem m贸wi膮c, swoistym fenomenem jest synkretyzm praktyk kulturowych w tym okresie. R贸wnolegle z zachowaniem 艣wi膮tecznych form ko艣cielnych lud si臋ga艂 po zabiegi wr贸偶biarskie, nie bacz膮c na pierwsze przykazanie dekalogu. 脫w dysonans mia艂o 艂agodzi膰 dedykowanie wieczornych spotka艅 艣wi臋tym 鈥� Katarzynie (patronce dziewic i 偶on) oraz Andrzejowi (patronowi ma艂偶e艅stw).
Wosk, pantofle, 艂upiny orzech贸w 鈥� zwyczaje listopadowych wr贸偶b
Wracaj膮c do specyfiki zwyczaj贸w praktykowanych w ostatnie listopadowe dni, si臋gano po rozmaite przedmioty i techniki u艂atwiaj膮ce transmisj臋 informacji z za艣wiat贸w. Wr贸偶ono z kszta艂tu woskowej 鈥瀔ry鈥� zastyg艂ej na powierzchni wody (a 艣ci艣lej rzecz bior膮c z kszta艂tu cienia tego kawa艂ka). Dziewczyny robi艂y kulki z ciasta nas膮czonego t艂uszczem, po czym wpuszczano do izby psa. Czyj膮 kulk臋 pies zjad艂 jako pierwsz膮, ta mia艂a w najbli偶szym czasie wyj艣膰 z m膮偶. Losowano przedmioty ukryte pod miskami, symbolizuj膮ce r贸偶ne wydarzenia.
Uk艂adano na pod艂odze pantofle 鈥� czyj but pierwszy przekroczy艂 pr贸g, ten m贸g艂 liczy膰 na 偶yciowe zmiany. Obserwowano puszczane na wodzie 艂upiny orzech贸w, ka偶da przypisana by艂a konkretnemu ch艂opcu lub dziewczynie. Kontakt 艂upinek mia艂 by膰 wr贸偶b膮 rzeczywistego spotkania m艂odych. Liczono sztachety w p艂ocie, kroki, napotkanych ludzi, zwierz臋ta itp. parzysto艣膰 oznacza艂a z regu艂y wr贸偶b臋 korzystn膮. Innymi s艂owy metody, po kt贸re si臋gano wr贸偶膮c, by艂y tak r贸偶norodne jak bogata jest ludzka wyobra藕nia, cho膰 niekt贸re istotnie stawa艂y si臋 elementem regionalnej tradycji. Powszechnie starano si臋 zapami臋ta膰 i analizowa膰 w tym czasie sny.
Andrzejkowy eksperyment 鈥� na czym nam dzi艣 zale偶y, o czym marzymy?
Wykraczaj膮c poza schemat etnograficznego opisu i interpretacji, warto si臋 zastanowi膰 jakie znaczenie mia艂by andrzejkowy wiecz贸r dzisiaj. W perspektywie antropologicznej kolektywne wr贸偶enie mo偶na by艂oby potraktowa膰 jako swoisty eksperyment. Co mia艂by on wyja艣ni膰? Po pierwsze, pozwoli艂by u艣ci艣li膰 kwestie aksjologiczne 鈥� na czym nam dzisiaj zale偶y? Wychodz膮c z za艂o偶enia, 偶e najbardziej pragn臋liby艣my zna膰 rozw贸j wydarze艅 z naszej 偶yciowej perspektywy najistotniejszych, zapewne mog艂oby si臋 okaza膰 jak wiele mamy dzi艣 pragnie艅 i marze艅. W jak wielu kierunkach zmierzaj膮 nasze ambicje. Jak r贸偶norodne bywaj膮 troski wsp贸艂czesnego cz艂owieka. Obszar matrymonialny by艂by zapewne jednym z wielu wr贸偶biarsko eksploatowanych. Niemniej wa偶ne mog艂yby si臋 okaza膰: zdrowie, przyja藕nie, kariera, inwestycje finansowe, samorozw贸j, popularno艣膰 medialna, los najbli偶szych, mistrzostwo ulubionej dru偶yny pi艂karskiej鈥�
Po drugie, czy uda艂oby si臋 w og贸le ustali膰 przedmiot wsp贸lnego wr贸偶enia? Eksperyment taki pozwoli艂by ustali膰 szanse ustanowienia wsp贸lnoty lub okre艣li膰 charakter ju偶 istniej膮cej. Zapewne, dla wi臋kszo艣ci panien i kawaler贸w przed wiekami zagadnienie zam膮偶p贸j艣cia lub o偶enku by艂o istotne. Czy jest tak dzisiaj? Mamy prawo w膮tpi膰. Do jakiego konsensusu na temat przedmiotu wr贸偶enia 鈥� cho膰by dla 鈥瀋zystej鈥� zabawy 鈥� doszliby dzisiaj przedstawiciele takiej czy innej grupy zawodowej, wiekowej, maj膮tkowej, s膮siedzkiej? Cho膰 nie istniej膮 偶adne naukowe dowody potwierdzaj膮ce skuteczno艣膰 wr贸偶enia, 鈥瀉ndrzejkowy eksperyment鈥� m贸g艂by da膰 odpowiedzi na szereg interesuj膮cych pyta艅 dotycz膮cych kultury i spo艂ecze艅stwa.
Tekst: dr Damian Kasprzyk, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U艁
Redakcja: Iwona Ptaszek-Zieli艅ska, Centrum Promocji U艁